Shqipëria në 12 vite u rrit me 1.4 herë dhe dyfishoi të ardhurat fiskale, por pse mbetet në fund të Europës?
Në dekadën 2014–2024, historia ekonomike e Shqipërisë mund të lexohet si një histori suksesi në sipërfaqe, por me tensione të thella strukturore poshtë saj. Shifrat tregojnë një ekonomi që është rritur, një shtet që ka zgjeruar kapacitetin fiskal dhe një ritëm zhvillimi që në pamje të parë duket konvergjent me Europën. Por kur këto të dhëna vendosen në raport me njëra-tjetrën, narrativa ndryshon rrënjësisht: rritja ka qenë reale, por jo transformuese, sepse konvergjenca ka qenë e kufizuar dhe zgjerimi fiskal ka tejkaluar vetë bazën ekonomike që e mbështet.
Fillimi i analizës duhet të jetë tek fakti më themelor:
– Sa është rritur realisht ekonomia shqiptare në këto 12 vite të fundit?
Nëse marrim serinë e rritjes reale për periudhën 2014–2025, me mbi një dekadë të karakterizuar nga rritje modeste para pandemisë, një tkurrje të fortë në vitin 2020 dhe një rikuperim të shpejtë më pas, shihet se rezultati kumulativ është i qartë:
– Ekonomia shqiptare është rritur me rreth 38% deri në 42% në terma realë. Kjo do të thotë se sot ajo është afërsisht 1.4 herë më e madhe se në vitin 2014, me një mesatare vjetore rreth 3.3%.
Kjo performancë nuk është e dobët. Përkundrazi, në krahasim me rajonin e Ballkanit Perëndimor ajo rezulton solide, por jo dominuese. Serbia ka arritur një rritje kumulative më të lartë, rreth 45–50%, duke reflektuar një model më të balancuar midis industrisë dhe eksporteve. Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut lëvizin në intervalin 30–40%, ndërsa Bosnnjë – Hercegovina mbetet më poshtë, rreth 25–30%.
Në Kosovë, ekonomia e mbështetur nga konsumi i brendshëm, flukset e diasporës dhe një sektor shërbimesh në zgjerim, rritja kumulative reale vlerësohet rreth 35–45%, pra shumë pranë niveleve të Shqipërisë dhe mbi disa vende të tjera të rajonit. Edhe këtu, pandemia solli një goditje më të lehtë krahasuar me vendet më të varura nga turizmi, ndërsa rikuperimi ishte i shpejtë. Në këtë panoramë, Shqipëria qëndron mbi mesataren rajonale, por nuk përfaqëson modelin më të avancuar të transformimit ekonomik.
Kur krahasimi zhvendoset drejt European Union, kontrasti bëhet edhe më interesant. BE ka pasur një rritje shumë më të ulët, rreth 15–20% në të njëjtën periudhë. Në pamje të parë, kjo do të sugjeronte një proces të fortë konvergjence, një ekonomi më e varfër që rritet dyfish më shpejt se ajo më e zhvilluar. Por ky është vetëm një interpretim sipërfaqësor. Sepse konvergjenca reale nuk matet vetëm me ritmin e rritjes, por me aftësinë për të ngushtuar hendekun e produktivitetit dhe të të ardhurave për frymë.
Këtu fillon problemi thelbësor i Shqipërisë, por edhe i Kosovës. Rritja ka qenë e lartë, por struktura e saj ka qenë e dobët. Në Shqipëri, rritja është mbështetur kryesisht në ndërtim, pasuri të paluajtshme, turizëm dhe konsum të brendshëm, një kombinim që gjeneron volum ekonomik, por jo domosdoshmërisht rritje të qëndrueshme të produktivitetit. Këta sektorë nuk krijojnë zinxhirë të gjatë vlere dhe nuk nxisin inovacionin në të njëjtën mënyrë si industria prodhuese apo teknologjia. Për pasojë, edhe pse GDP rritet, hendeku me BE në terma realë mbetet i madh.Në thelb, Shqipëria ka përjetuar një formë rritjeje që mund të përkufizohet si “ekstensivë” me më shumë aktivitet, më shumë qarkullim, por jo domosdoshmërisht më shumë vlerë për njësi prodhimi. Kjo është arsyeja pse konvergjenca nuk ka ndodhur në të njëjtin ritëm me rritjen.
Por, njësoj si në Shqipëri edhe për ekonominë e Kosovës, çështja nuk është ritmi i rritjes, por struktura e saj.
Ekonomia e Kosovës mbetet fort e varur nga remitancat (një nga raportet më të larta në Europë ndaj GDP-së), konsumi i brendshëm dhe importet (me deficit të lartë tregtar).Kjo do të thotë se rritja nuk është e lidhur fort me prodhimin e brendshëm konkurrues apo eksportet me vlerë të shtuar.
Në këtë aspekt, Kosovo përballet me të njëjtin kufizim strukturor si Shqipëria, por në një shkallë edhe më të theksuar.Në terma fiskalë, dinamika është gjithashtu domethënëse. Të ardhurat buxhetore në Kosovë janë rritur ndjeshëm gjatë dekadës, por struktura e tyre është edhe më e përqendruar tek taksat indirekte, kryesisht TVSH në import.
Kjo krijon një lidhje të drejtpërdrejtë midis konsumit dhe të ardhurave fiskale, ku sa më shumë import dhe konsum, aq më shumë të ardhura për buxhetin.
Ky model prodhon një stabilitet relativ afatshkurtër, por nuk ndërton bazë për konvergjencë afatgjatë me BE-në.
Arsyeja është e njëjtë si në Shqipëri, pra mungesa e produktivitetit të lartë, e industrisë konkurruese dhe e eksporteve të sofistikuara.
Ndërkohë që vendet si Serbia kanë përfituar nga investime të huaja në industri dhe integrim më i fortë në zinxhirët e eksportit, Shqipëria ka mbetur më e varur nga sektorë jo-industrialë dhe më pak produktivë.
Kjo tablo ekonomike reflektohet drejtpërdrejt në zhvillimin fiskal të Shqipërisë.
Në periudhën 2015–2025, sipas analizave të publikuara nga ALTAX Observatory dhe të dhënave të detajuara nga Polifakt, të ardhurat buxhetore të Shqipërisë për mbi një dekadë (2014-2025) janë rritur nga 379 miliard lekë në 754.6 miliard lekë, një rritje prej afërsisht +99%.
Kjo është një shifër që tejkalon dukshëm rritjen reale të ekonomisë prej rreth 40%.
Ky disproporcion është thelbësor për të kuptuar natyrën e zhvillimit. Shteti është zgjeruar fiskalisht shumë më shpejt sesa vetë ekonomia.
Në terma analitikë, kjo reflektohet në një elasticitet fiskal mbi 2, ku për çdo 1% rritje të GDP-së, të ardhurat janë rritur me më shumë se 2%.
Një fenomen i tillë mund të interpretohet në dy mënyra.
Nga njëra anë, ai tregon përmirësim të administrimit tatimor, formalizim më të madh dhe kapacitet më të lartë mbledhjeje.
Nga ana tjetër, ai sinjalizon se rritja fiskale nuk po buron nga zgjerimi i bazës prodhuese, por nga intensifikimi i taksimit mbi një bazë ekzistuese.Struktura e këtyre të ardhurave e përforcon këtë argument.
Sistemi fiskal shqiptar mbetet i dominuar nga taksat indirekte, veçanërisht TVSH dhe akcizat, që lidhen drejtpërdrejt me konsumin. Kjo e bën modelin fiskal të varur nga i njëjti model ekonomik që gjeneron rritjen: konsum, ndërtim dhe shërbime.
Në këtë kuptim, modeli ekonomik dhe modeli fiskal janë dy anë të së njëjtës medalje.
Por ky model ka kufijtë e vet. Sinjalet më të fundit tregojnë se ritmi i rritjes së të ardhurave po ngadalësohet, duke sugjeruar se kapaciteti për të rritur të ardhurat përmes formalizimit dhe përmirësimit të administrimit po shteron. Në mungesë të një transformimi strukturor të ekonomisë, zgjerimi i mëtejshëm fiskal bëhet gjithnjë e më i vështirë.
Këtu del në pah paradoksi më i madh i kësaj dekade! Shqipëria ka arritur të ndërtojë një shtet më të fortë fiskalisht, por pa ndërtuar një ekonomi proporcionalisht më produktive. Ky është një zhvillim i pazakontë, sepse në shumicën e rasteve historike, rritja e kapacitetit fiskal ndjek rritjen e produktivitetit ekonomik, jo e anasjella. Kjo ka ndodhur në këtë drejtim, sepse në Shqipëri rritja fiskale nuk ka ardhur nga prodhimi i më shumë vlere, por nga mbledhja më intensive e taksave mbi aktivitetin ekzistues.
Në fund, kjo analizë çon në një përfundim të qartë dhe të fortë. Shqipëria është rritur rreth 40% në një dekadë (1.4 herë), dyfish më shpejt se BE, por ka mbetur në fund të Europës sepse kjo rritje nuk ka ndryshuar strukturën e ekonomisë. Paralelisht, të ardhurat fiskale janë rritur pothuajse dyfish, duke krijuar një shtet më të madh mbi një bazë ekonomike që nuk është transformuar në të njëjtën masë.Kosova, ashtu si Shqipëria, nuk ka patur problem rritjen, por ka patur dhe vijon të ketë problem strukturën e saj.
Për këtë arsye edhe pse rritet me ritme të forta krahasuar me rajonin, ajo mbetet ende larg standardeve të BE-së.Kjo është arsyeja pse konvergjenca mbetet e ngadaltë për shtetet shqiptare.
Sepse konvergjenca nuk është një funksion i thjeshtë i rritjes, por i cilësisë së saj. Por, derisa rritja të vijë nga produktiviteti, si dhe nga industria dhe eksportet me vlerë të shtuar, hendeku me Europën do të vazhdojë të mbetet, pavarësisht statistikave mbresëlënëse në sipërfaqe.
Pra, Kosova dhe Shqipëria duhet të mos mbeten dhe për shumë vite ekonomi që rriten nga konsumi, nëse do të kenë objektiv konvergjencën me rritjen ekonomike të BE, e cila kërkon ekonomi që rriten nga prodhimi dhe produktiviteti.