Protesta, llogaridhënia, kostoja e vendimeve publike dhe përgjegjësia e qeverisë

Protesta është një e drejtë demokratike. Përshkallëzimi i saj është një sinjal që institucionet duhet ta marrin seriozisht, por jo një arsye për të justifikuar dhunën. Përgjegjësia për të rikthyer dialogun dhe besimin është e përbashkët, por roli i qeverisë mbetet thelbësor.

Protestat paqësore që zgjatën për një periudhë të konsiderueshme dhe kërkesat e qytetarëve që nuk morën përgjigje bindëse treguan se pakënaqësia kishte filluar të kapërcente kundërshtimin ndaj vendimeve të veçanta të qeverisë shqiptare. Ajo lidhej gjithnjë e më shumë me mënyrën se si funksiononin institucionet, cilësinë e dialogut publik dhe besimin se ankesat e qytetarëve mund të sillnin ndryshime përmes rrugëve demokratike.

Pikërisht këtu duhet kërkuar thelbi i kësaj pakënaqësie: te kërkesat konkrete të qytetarëve, te përgjigjet që dha qeveria dhe te rezultatet që mund të verifikoheshin. Kur institucionet nuk arrijnë të shpjegojnë bindshëm vendimet e tyre, të dëgjojnë shqetësimet publike dhe të tregojnë se çfarë do të ndryshojnë, pakënaqësia rrezikon të shndërrohet gradualisht në krizë besimi.

Shqetësimet e ngritura në debatet dhe protestat qytetare përfshinin shpërndarjen e përfitimeve ekonomike, cilësinë e arsimit dhe të shëndetësisë, mundësitë për punësim, korrupsionin, zbatimin e barabartë të ligjit, administrimin e territorit dhe të bregdetit, si dhe perspektivën ekonomike e shoqërore të vendit.

Këto çështje nuk kanë të njëjtën natyrë dhe nuk mund të trajtohen si një problem i vetëm. Secila kërkon të dhëna, përgjegjësi institucionale dhe zgjidhje të përcaktuara. Megjithatë, ato bashkohen në një pikë të rëndësishme: perceptimin se qeveria dhe institucionet publike nuk po u përgjigjen në mënyrë të mjaftueshme shqetësimeve të qytetarëve.

Protestat vijuan pa një dialog që të krijonte bindjen se kërkesat po shqyrtoheshin seriozisht dhe se do të pasoheshin nga përgjigje konkrete. Me kalimin e kohës, kjo situatë rriti rrezikun që një pjesë e protestuesve dhe e qytetarëve që i mbështesnin të humbnin besimin te mekanizmat normalë të përfaqësimit dhe të llogaridhënies.

Kjo nuk do të thotë se përshkallëzimi u shkaktua vetëm nga qëndrimi i qeverisë shqiptare apo se të gjithë protestuesit kishin të njëjtat motive. Megjithatë, mënyra si qeveria iu përgjigj pakënaqësisë publike ishte një faktor që duhej vlerësuar më seriozisht. Një qeveri nuk vlerësohet vetëm nga mandati që merr në zgjedhje, por edhe nga mënyra si e ushtron pushtetin, si i trajton kritikat dhe si mban përgjegjësi për vendimet e saj gjatë mandatit.

Në këtë drejtim, llogaridhënia e qeverisë shqiptare duhet të jetë në qendër të vlerësimit publik. Mënyra si janë trajtuar kritikat dhe kërkesat për përgjigje konkrete ka krijuar perceptimin se komunikimi qeveritar nuk është shoqëruar gjithmonë me përgjegjësi të mjaftueshme. Edhe përdorimi i Diellës në komunikimin publik duhet vlerësuar në raport me transparencën dhe përgjegjësinë njerëzore e institucionale për vendimet publike. Asnjë mekanizëm teknologjik apo komunikues nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë e qeverisë për të shpjeguar vendimet, për të dhënë llogari dhe për të korrigjuar gabimet.

Shumica parlamentare e krijuar përmes zgjedhjeve i jep qeverisë legjitimitetin për të zbatuar programin e saj brenda kufijve kushtetues dhe ligjorë. Por ky legjitimitet nuk e përjashton nga detyrimi për të dëgjuar qytetarët, për të shpjeguar vendimet dhe për të korrigjuar politikat kur rezultatet nuk përmbushin objektivat ose prodhojnë pasoja të padëshiruara. Përkundrazi, sa më i fortë të jetë mandati politik, aq më e rëndësishme është që pushteti të ushtrohet me transparencë dhe përgjegjësi.

Protesta, nga ana tjetër, nuk e zëvendëson procesin zgjedhor dhe as nuk e shfuqizon rezultatin e tij. Por zgjedhjet nuk janë mekanizmi i vetëm përmes të cilit qytetarët kërkojnë llogari. Transparenca, media, shoqëria civile, konsultimi publik, institucionet e pavarura dhe kontrolli parlamentar janë pjesë e të njëjtit sistem demokratik. Për këtë arsye, kërkesat e studentëve dhe të qytetarëve duhet të vlerësohen sipas përmbajtjes dhe argumenteve të tyre, jo sipas përkatësisë politike që mund t’u atribuohet protestuesve.

Kur kërkohet përmirësimi i arsimit, më shumë mundësi punësimi, zbatimi i barabartë i ligjit ose transparencë në përdorimin e fondeve publike, përgjigjja institucionale duhet të jetë konkrete: çfarë do të shqyrtohet, nga kush, brenda cilit afat dhe me çfarë rezultati të matshëm. Në debatin politik është artikuluar edhe ideja se, në raste të jashtëzakonshme, interesi për ndërtimin e shtetit mund të kërkojë sakrifikimin e pushtetit. Thelbi i kësaj ideje është se pushteti nuk mund të trajtohet si qëllim në vetvete, por si përgjegjësi për të ndërtuar institucione që funksionojnë dhe u shërbejnë qytetarëve.

Të rinjtë kanë arsye të kërkojnë më shumë siguri për të ardhmen e tyre. Megjithatë, pohimi se një brez i tërë ndihet i braktisur duhet të mbështetet me të dhëna për arsimin, punësimin, emigracionin dhe mundësitë ekonomike, si dhe me dëshmi të drejtpërdrejta nga vetë të rinjtë. Problemi nuk zgjidhet duke e shpallur automatikisht të drejtë çdo pretendim, por as duke e delegjitimuar kritikën vetëm sepse ajo vjen nga protestues ose kundërshtarë politikë. Detyra e qeverisë është të përballet me argumentet, të publikojë të dhënat përkatëse dhe të tregojë se çfarë masash merr për problemet e konstatuara.

Përshkallëzimi i protestës duhet trajtuar me të njëjtin seriozitet si shkaqet e pakënaqësisë. E drejta për të protestuar paqësisht është pjesë themelore e demokracisë, por ajo nuk përfshin të drejtën për të dëmtuar pronën, për të kërcënuar njerëzit apo për të ushtruar dhunë.

Kur protesta filloi të shoqërohej me akte shkatërrimi, vëmendja publike u zhvendos pjesërisht nga kërkesat fillestare te incidentet, përgjegjësitë individuale dhe pasojat për rendin publik. Ky zhvillim rrezikoi të dobësonte komunikimin e kauzës dhe të vështirësonte arritjen e objektivave të saj.

Dëmet e shkaktuara nuk kufizohen te pronat publike apo private. Përplasjet mund të cenojnë sigurinë dhe lirinë e lëvizjes së qytetarëve, të pengojnë aktivitetin ekonomik dhe, nëse vazhdojnë, të thellojnë ndarjet shoqërore. Për këtë arsye, aktet e dhunshme duhen dënuar dhe përgjegjësit duhet të identifikohen mbi bazën e provave, duke respektuar procedurat ligjore.

Megjithatë, ekzistenca e dhunës nuk i bën të pavlefshme kërkesat e protestuesve dhe as nuk e përjashton përgjegjësinë e institucioneve për shkaqet e pakënaqësisë. Këto janë dy çështje që duhen shqyrtuar veçmas. Përgjegjësia për veprimet e dhunshme duhet të përcaktohet mbi bazën e provave dhe përgjegjësisë individuale, jo përmes fajësimit kolektiv të protestuesve. Po kështu, reagimi i policisë duhet të jetë i ligjshëm, proporcional dhe i kontrollueshëm.

Zemërimi qytetar mund të jetë i kuptueshëm, por kjo nuk e bën dhunën një instrument të pranueshëm të ndryshimit. Presioni qytetar mund të mbetet i fortë edhe përmes protestës paqësore, organizimit, dokumentimit të shkeljeve dhe kërkesës së vazhdueshme për llogaridhënie. Ruajtja e karakterit paqësor nuk e dobëson një kauzë; përkundrazi, e mbron atë nga humbja e besueshmërisë dhe nga dëmtimi i qytetarëve të tjerë.

Kostoja e protestave dhe kostoja e vendimeve publike

Një problem i debatit publik është se dëmet e menjëhershme të protestave janë më të dukshme se kostot që grumbullohen gradualisht nga vendimet e dobëta publike. Një pronë e dëmtuar ose një aktivitet ekonomik i ndërprerë mund të vlerësohet relativisht shpejt. Ndërsa pasojat e projekteve joefektive, shërbimeve me cilësi të ulët dhe detyrimeve financiare të krijuara nga vendime të gabuara mund të rëndojnë mbi buxhetet publike për vite me radhë.

Kontratat publike me kosto të larta, projektet që nuk përmbushin objektivat, prokurimet me konkurrencë të kufizuar, detyrimet nga mosmarrëveshjet dhe arbitrazhet, si dhe administrimi joefektiv i investimeve janë fusha që meritojnë kontroll të posaçëm. Publiku duhet të informohet për secilin rast të analizuar veçmas, në mënyrë që të përcaktohet nëse ka pasur keqmenaxhim, shkelje ligjore, humbje financiare apo thjesht një rezultat më të dobët se ai i parashikuar.

Përgjegjësia nuk mund të përcaktohet vetëm nga madhësia e kostos së një projekti. Ajo kërkon shqyrtimin e dokumentacionit, procedurave të ndjekura, objektivave të shpallura, rezultateve të arritura dhe mënyrës si janë përdorur fondet publike. Pikërisht për këtë arsye, kritika ndaj qeverisë shqiptare duhet të shoqërohet me kërkesë për transparencë, auditim dhe verifikim të pavarur, jo vetëm me akuza të përgjithshme.

Për të rinjtë, kostoja afatgjatë e politikave të dobëta publike shfaqet te cilësia e aftësive që fitojnë, mundësitë për punë produktive, niveli i pagave dhe perspektiva për të ndërtuar jetën në vend. Lidhja mes këtyre rezultateve dhe politikave publike duhet të vlerësohet përmes treguesve konkretë. Megjithatë, kjo lidhje e bën llogaridhënien ekonomike po aq të rëndësishme sa atë politike: vendimet e sotme ndikojnë në mundësitë ekonomike dhe shoqërore të viteve të ardhshme.

Protestat e shoqëruara me dhunë mund të krijojnë kosto shtesë për qytetarët, bizneset dhe buxhetin publik. Por këto kosto nuk e zëvendësojnë nevojën për të shqyrtuar problemet që kanë nxitur pakënaqësinë. As dëmi nga protesta nuk duhet përdorur për të shmangur kontrollin e vendimeve publike, as kritika ndaj qeverisë nuk duhet përdorur për të justifikuar dëmtimin e pronës.

Dalja nga një situatë e tillë kërkon përgjegjësi të dallueshme, masa konkrete dhe rezultate që mund të verifikohen.

Çfarë duhet të ndryshojë?

Së pari, qeveria shqiptare duhet të përgjigjet me veprime dhe jo vetëm me deklarata. Kërkesat e protestuesve duhet të regjistrohen, të klasifikohen dhe të shqyrtohen sipas kompetencave të institucioneve. Për çështjet që lidhen me arsimin, punësimin, prokurimet ose administrimin e territorit duhen përcaktuar përgjegjësit, afatet dhe mënyra e raportimit publik. Aty ku pretendimet nuk mbështeten në prova, kjo duhet shpjeguar qartë; aty ku konstatohen probleme, duhet të ketë korrigjim dhe përgjegjësi.

Së dyti, protestuesit duhet të ruajnë karakterin paqësor dhe të organizuar të protestës. Forca e presionit qytetar qëndron te pjesëmarrja, vazhdimësia, qartësia e kërkesave dhe aftësia për të dokumentuar nëse institucionet i përmbushin angazhimet. Shmangia e dhunës nuk e dobëson një kauzë; e mbron atë nga humbja e besueshmërisë dhe nga dëmtimi i qytetarëve të tjerë.

Së treti, institucionet e kontrollit duhet të veprojnë në mënyrë të pavarur dhe të verifikueshme. Auditimet, hetimet dhe shqyrtimet administrative ose gjyqësore duhet të mbështeten në prova dhe të respektojnë procedurat ligjore. Pretendimet për korrupsion nuk provohen nga madhësia e protestës, por as nuk rrëzohen nga deklaratat politike. Ato kërkojnë dokumentim dhe shqyrtim institucional.

Së katërti, siguria dhe llogaridhënia duhet të mbrohen njëkohësisht. Ruajtja e rendit publik është detyrë e shtetit, por ushtrimi i kësaj detyre duhet të jetë në përputhje me ligjin dhe të drejtat themelore. Siguria pa kontroll dhe përgjegjësi rrezikon të kthehet në përdorim arbitrar të pushtetit; ndërsa kërkesa për llogaridhënie pa respektimin e ligjit dhe të të drejtave të të tjerëve rrezikon të humbasë efektivitetin e saj.

Së pesti, debati publik duhet të mbështetet te të dhënat. Për arsimin, punësimin, kostot e projekteve publike dhe korrupsionin duhen përdorur burime të identifikueshme dhe tregues të krahasueshëm. Vetëm kështu mund të dallohet një pakënaqësi e argumentuar nga një pretendim i pambështetur dhe një dështim institucional nga një akuzë që ende kërkon verifikim.

Qytetarët kanë të drejtë të shprehin pakënaqësinë, të kërkojnë përgjigje dhe të ushtrojnë presion për ndryshime. Qeveria shqiptare ka përgjegjësinë të qeverisë brenda ligjit, të shpjegojë vendimet dhe të korrigjojë problemet e konstatuara. Protestuesit kanë përgjegjësinë të respektojnë të drejtat e të tjerëve dhe të mos e shndërrojnë kërkesën për drejtësi në dëmtim të pronës apo të sigurisë publike.

Këto përgjegjësi nuk janë identike, sepse pushteti publik dhe qytetari nuk kanë të njëjtin rol institucional. Qeveria administron pushtetin dhe burimet publike, ndaj mban një përgjegjësi të veçantë për cilësinë e vendimeve dhe për pasojat e tyre. Protestuesit, nga ana tjetër, mbajnë përgjegjësi për veprimet e tyre dhe për respektimin e të drejtave të qytetarëve të tjerë. Të dyja këto dimensione duhet të trajtohen pa relativizuar përgjegjësinë e asnjërës palë.

Qeveria shqiptare nuk mund ta mbrojë legjitimitetin e saj vetëm duke iu referuar mandatit zgjedhor. Ajo e forcon atë përmes ligjshmërisë, transparencës, cilësisë së vendimeve dhe aftësisë për t’iu përgjigjur problemeve të dokumentuara. Po kështu, një protestë nuk e përmbush qëllimin e saj vetëm sepse shpreh zemërim. Ajo bëhet më efektive kur kërkesat janë të qarta, veprimet janë paqësore dhe rezultatet mund të maten.

Çështja, pra, nuk është të zgjedhim mes rendit dhe drejtësisë, sikur njëra të përjashtonte tjetrën. Çështja është që qeveria të garantojë rendin duke respektuar ligjin, të japë përgjigje për kërkesat e qytetarëve dhe të mbajë përgjegjësi për vendimet që merr. Njëkohësisht, protestuesit duhet të ruajnë karakterin paqësor të kauzës dhe të kërkojnë rezultate konkrete, jo ta zëvendësojnë presionin demokratik me dhunën.

Revolta nuk duhet të matet me atë që digjet, por me ndryshimet që arrin të sjellë. Po kështu, qeveria nuk duhet të vlerësohet vetëm nga mënyra si menaxhon një krizë, por edhe nga aftësia për të trajtuar shkaqet që e prodhuan atë. Nëse kërkesat do të vijojnë të mbeten pa përgjigje, si dhe vendimet publike pa transparencë dhe përgjegjësitë pa u përcaktuar, atëherë problemet e pazgjidhura do të vazhdojnë të krijojnë kriza të reja. Përgjegjësia politike e qeverisë do të matet me aftësinë për ta parandaluar këtë përsëritje dhe për ta kthyer pakënaqësinë qytetare në ndryshime të verifikueshme në interes të publikut.