Shkatërrimi i pronës bie në sy brenda një nate. Kostoja e vendimeve korruptive të dobëta publike ndihet në financat e vendit për vite
Një godinë e djegur bëhet lajm brenda pak minutash. Një kontratë e kushtueshme, një projekt pa rezultat ose një arbitrazh i humbur mund t’u kushtojë qytetarëve shumë më tepër, por fatura shpërndahet në vite dhe humbet mes dokumenteve financiare. Kjo është kontradikta që protestat e studentëve në Tiranë prej 13 tetorit 2026 rikthyen në qendër të debatit publik.
Protestat, të nxitura nga kërkesat për arsim më cilësor, kushte më të mira universitare, perspektivë punësimi dhe luftë kundër korrupsionit, u përshkallëzuan në përplasje, dëmtime të pronës publike e private dhe zjarr në godinën e Ministrisë së Arsimit. Pati dëme edhe në objekte të tjera, përfshirë degë bankash, si dhe të lënduar e arrestime.
Dhuna nuk është mjet legjitim proteste. Ajo dëmton qytetarë e biznese, rrezikon jetën dhe zhvendos vëmendjen nga kërkesat që nxitën pakënaqësinë. Por as bilanci i dëmeve nuk mund të zëvendësojë analizën e shkaqeve. Për të kuptuar koston e plotë, duhet të shohim jo vetëm çfarë u shkatërrua në rrugë, por edhe çfarë humbet shoqëria nga vendimmarrja e dobët publike.
Dëmi nga dhuna është i drejtpërdrejtë dhe kërkon riparime, zëvendësime, ndërprerje aktiviteti dhe shpenzime emergjence. Vlera e tij kërkon inventar, vlerësim teknik dhe dokumentim të humbjeve. Pa këto të dhëna, çdo shifër përfundimtare do të ishte e parakohshme.
Humbjet nga keqmenaxhimi publik janë më pak të dukshme, por mund të jenë më afatgjata. Ato shfaqen në kontrata më të kushtueshme se alternativat, projekte që nuk përmbushin objektivat, arbitrazhe të humbura dhe investime që nuk japin përfitimin e parashikuar. Disa krijojnë pagesa konkrete për buxhetin; të tjera përfaqësojnë kosto oportune, pra përfitime ekonomike që vendi nuk i realizon.
Këto kategori duhen dalluar me kujdes. Një shpenzim i lartë nuk provon vetvetiu korrupsionin, ashtu si një vendim arbitrazhi i pafavorshëm nuk dëshmon automatikisht një vepër penale. Përgjegjësia kërkon prova, dokumente dhe vlerësim të procedurave. Por nevoja për prova nuk duhet të shndërrohet në justifikim për mungesën e kontrollit publik.
Po, në rastin kur faturat publike kërkojnë shpjegim dhe duhen paguar?
Rasti i centraleve lundruese në Vlorë, të njohura si “Tigrat”, ilustron pse një projekt duhet të vlerësohet jo vetëm nga qëllimi i deklaruar, por edhe nga kostoja dhe rezultati. Projekti u paraqit si përgjigje ndaj pasigurisë energjetike. Pyetja thelbësore është nëse burimet e përdorura kanë prodhuar një përfitim proporcional për sistemin energjetik dhe qytetarët.
Sipas të dhënave të raportuara në dhjetor 2025, KESH kishte shpenzuar rreth 62.8 milionë euro për vënien në punë dhe prodhimin e energjisë nga centralet, ndërsa prodhimi deri në fund të nëntorit ishte rreth 92 mijë MWh. Raportimi e llogariste koston në afërsisht 151 euro për MWh. Këto shifra i referohen një periudhe të caktuar dhe nuk përbëjnë bilancin përfundimtar të projektit.
Në tetor 2026, debati u rikthye te pretendimi se kostoja totale po i afrohej 100 milionë eurove. Kjo shumë kërkon verifikim dhe nuk duhet trajtuar si shpenzim përfundimtar i konfirmuar. Për një vlerësim të besueshëm duhen bërë publike pagesat, detyrimet e mbetura, kostot e karburantit, operimit e mirëmbajtjes dhe prodhimi real.
Krahasimi me çmimet e tregut duhet të marrë parasysh kushtet kontraktore, kostot fikse dhe alternativat e disponueshme. Megjithatë, kur kostoja për njësi energjie është e lartë dhe prodhimi i kufizuar, institucionet kanë detyrimin të shpjegojnë pse u zgjodh ky opsion dhe nëse përfitimi e justifikon faturën.
Një tjetër rast është mosmarrëveshja e investitorëve të lidhur me Francesco Becchetti dhe projektin mediatik Agonset. Në vitin 2019, tribunali i arbitrazhit pranë Qendrës Ndërkombëtare për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve të Investimeve (ICSID) vendosi që Shqipëria t’u paguante paditësve 99.487 milionë euro dëmshpërblim, plus interesa dhe kosto të tjera sipas vendimit. Në vitin 2021, përpjekja e Shqipërisë për anulimin e vendimit u rrëzua.
Shuma e vendosur nga tribunali nuk duhet ngatërruar me shumën e paguar përfundimisht. Për të përcaktuar ekspozimin aktual të financave publike, nevojitet një pasqyrë e përditësuar e pagesave, interesave, kostove ligjore dhe statusit të ekzekutimit.
Ky rast nuk përbën vetvetiu provë korrupsioni. Ai ngre një pyetje tjetër: si u arrit deri te një detyrim i tillë, cilat vendime institucionale ndikuan në mosmarrëveshje dhe çfarë mund të ishte bërë për ta parandaluar ose menaxhuar më mirë atë? Kur pasojat financiare janë kaq të mëdha, publiku ka të drejtë të kërkojë përgjigje të dokumentuara.
Përmasat ekonomike të korrupsionit
Studimi i ALTAX, Cost of Corruption in Albania 2025, vlerëson se kostoja ekonomike e korrupsionit në Shqipëri arrin rreth 852 milionë deri në 1.115 miliardë euro, ose 3.1–4.0% të PBB-së nominale.
Sipas modelit të studimit, kjo përfshin rreth 650–810 milionë euro kosto të drejtpërdrejta fiskale dhe 202–305 milionë euro humbje të tërthorta nga ngadalësimi i rritjes ekonomike. Këto janë vlerësime analitike të ALTAX, jo një shumë e vetme e audituar në një zë të buxhetit.
Dallimi është thelbësor. Kostoja fiskale lidhet me përdorimin joefikas ose humbjen e efektivitetit të burimeve publike. Kostoja e tërthortë përfshin investime të parealizuara, produktivitet më të ulët, konkurrencë të deformuar dhe mundësi zhvillimi të humbura.
Për studentët dhe të rinjtë, këto pasoja shfaqen në cilësinë e arsimit, mundësitë e punësimit dhe besimin se rregullat zbatohen njësoj për të gjithë. Korrupsioni nuk është vetëm çështje e parave të dyshuara në një kontratë, por edhe problemi që shërbimet nuk përmirësohen dhe mundësive ekonomike që nuk krijohen.
Edhe pa një vlerësim përfundimtar të dëmeve të protestave, dy rastet e mësipërme tregojnë peshën e vendimmarrjes publike. Shpenzimet e raportuara prej 62.8 milionë eurosh për centralet lundruese deri në fund të vitit 2025 dhe dëmshpërblimi prej 99.487 milionë eurosh në çështjen Becchetti janë shuma të konsiderueshme, por përfaqësojnë kategori të ndryshme financiare.
Nuk është e saktë të krahasohen drejtpërdrejt pa marrë parasysh natyrën dhe periudhën e secilës kosto. Megjithatë, dallimi nxjerr në pah një problem themelor: dëmi fizik kërkon inventar dhe riparim, ndërsa pasojat e vendimeve të dobëta kërkojnë kontroll të vazhdueshëm, transparencë dhe llogaridhënie.
Njëra nuk e shfajëson tjetrën.
Përgjigjja institucionale duhet të shkojë përtej raporteve të veçuara dhe deklaratave politike. Rastet e centraleve lundruese, arbitrazhit Becchetti dhe kontratave të tjera publike duhet të shërbejnë si pikënisje për një standard më të fortë të qeverisjes: çdo vendim me ndikim të rëndësishëm financiar duhet të mbështetet në analizë të dokumentuar, krahasim alternativash dhe vlerësim realist të kostove e rreziqeve.
Pas zbatimit, rezultatet duhet të krahasohen me objektivat fillestare. Kur shfaqen humbje, vonesa ose detyrime të papritura, institucionet duhet të shpjegojnë çfarë ndodhi, cilat supozime rezultuan të gabuara dhe çfarë do të ndryshojë për të shmangur përsëritjen. Jo çdo vendim i pafavorshëm është abuziv, por asnjë vendim me pasoja për paratë publike nuk duhet të mbetet jashtë vlerësimit.
Ky standard duhet t’i mbijetojë rotacionit politik. Qeveritë e reja nuk duhet të trashëgojnë vetëm kontratat, detyrimet dhe problemet e paraardhësve, por edhe detyrimin për të nxjerrë mësime prej tyre. Kjo kërkon dokumentacion të ruajtur, transparencë kontraktore, vlerësim të pavarur dhe mekanizma që i kthejnë gabimet e konstatuara në ndryshime konkrete të politikave publike.
Përndryshe, ndryshojnë drejtuesit, por jo praktikat që prodhojnë të njëjtat kosto.
Edhe kërkesat e studentëve, por jo vetëm kërkesat e tyre duhen trajtuar me këtë logjikë. Rikthimi i rendit dhe hetimi i akteve të dhunës janë të domosdoshëm, por nuk mjaftojnë për t’iu përgjigjur pakënaqësisë mbi arsimin, punësimin dhe besimin te institucionet. Dialogu ka vlerë vetëm kur shoqërohet me angazhime të qarta, afate dhe rezultate të matshme. Qeveria duhet të tregojë jo vetëm çfarë premton, por edhe çfarë ka realizuar dhe pse disa objektiva nuk janë arritur.
Kjo nuk e zbut përgjegjësinë për dhunën. Dëmtimi i pronës, sulmet ndaj personave dhe rrezikimi i jetës duhet të hetohen sipas ligjit dhe mbi bazën e provave. Po kështu, përgjegjësia politike duhet të vlerësohet sipas rolit, vendimeve dhe pasojave të drejtuesve, jo të shpërndahet pa dallim.
Dorëheqja mund të jetë pjesë e përgjegjësisë politike, por nuk është zëvendësim për llogaridhënien. Largimi i ministrave apo kryeministrit nuk e zgjidh problemin nëse nuk sqarohen faktet, nuk identifikohen dështimet dhe nuk ndryshojnë praktikat që i mundësuan ato.
Fokusi ynë, në interes të publikut, nuk duhet të kufizohet te emri që duhet të largohet sot, por te ndryshimet që duhen bërë që e njëjta faturë të mos rëndojë nesër mbi qytetarët, pavarësisht se kush vjen në pushtet. Qeveritë dhe drejtuesit mund të ndryshojnë, por pasojat e kontratave të dobëta apo korruptive dhe të vendimeve të gabuara mund të rëndojnë mbi buxhetin e shtetit për vite me radhë. Prandaj, llogaridhënia nuk duhet të aktivizohet vetëm pas një skandali, proteste apo humbjeje financiare, por të jetë pjesë e përditshme e funksionimit të shtetit.
Shoqëria jonë nuk ka pse të zgjedhë mes rendit publik dhe llogaridhënies, sepse ka nevojë për të dyja. Dhuna nuk justifikon shmangien e përgjegjësisë politike, ashtu si pakënaqësia ndaj qeverisjes nuk justifikon dhunën. Shkeljet duhet të hetohen, vendimet të shpjegohen, kostot të maten dhe përgjegjësitë të përcaktohen pa standarde të dyfishta.
Ja pse ndryshimi i vërtetë nuk duhet të matet vetëm se kush po largohet nga pushteti, por me atë nëse institucionet bëhen më të përgjegjshme dhe nëse gabimet e së djeshmes pengohen të kthehen në faturën e së nesërmes.