Nëse ka një ngjarje që mund të kishte tronditur rrënjët e një administrate dhe të trondiste fushatën elektorale të çdo qeverie europiane, ajo do të ishte bllokimi i fondeve IPARD nga Bashkimi Europian në vitin 2024. Por në Shqipëri, kjo ndodhi, u mbyll në heshtje institucionale dhe politike dhe sërish qeveria e fitoi zgjedhjet e vitit 2025.Në dukje, një paradoks. Në thelb, një tregues i fortë i hendekut mes mekanizmave të llogaridhënies dhe perceptimit elektoral. IPARD nuk u bë një çështje që përvëlon qeverinë, por një episod që u absorbua nga normaliteti i një shteti që nuk ndëshkon dështimin, por e arkivon.
IPARD, një instrument europian i refuzuar me heshtje
IPARD (Instrumenti i Para-Anëtarësimit për Zhvillimin Rural) është një nga format më konkrete të mbështetjes që BE i jep vendeve kandidate. Ai synon të krijojë në terren një infrastrukturë standardesh, që shtrihet nga mekanizimi i bujqësisë, tek agropërpunimi, siguria ushqimore dhe administrimi i territorit rural. Në thelb, është një paradhënie besimi që Brukseli i jep një vendi për të menaxhuar fonde më të mëdha në të ardhmen.
Në vitin 2023, ky besim u tërhoq pjesërisht nga Shqipëria.Komisioni Europian ngriti dyshime serioze për funksionimin e institucioneve zbatuese, që nga AZHBR te Autoriteti i Kontrollit të Ushqimit, duke evidentuar probleme me monitorimin e projekteve, konfliktet e interesit, përzgjedhjen e përfituesve dhe abuzimet me fondet.Fondet u bllokuan. Shqipëria humbi miliona euro që duhet të kishin shkuar për zhvillimin rural. Dhe askush nuk dha dorëheqje.
Qeveria që nuk e mohoi, por as nuk mori përgjegjësiFitorja e mandatit të katërt nga e njëjta mazhorancë erdhi pa e trajtuar kurrë bllokimin e fondeve IPARD si një krizë politike dhe institucionale, por vetëm si një çështje teknike e së kaluarës. Në vend të mohimit, u përdor një strategji më e sofistikuar: heshtje selektive, shpërndarje e përgjegjësisë në nivele të mesme dhe zhvendosje e fokusit te e ardhmja.Narrativa zyrtare e paraqiti problemin si një “mbetje e vitit 2023”, e shkaktuar nga “gabime teknike në zbatim” dhe jo si reflektim i mungesës së integritetit apo kapacitetit institucional. Fushata e vitit 2025 nuk e bëri këtë krizë objekt debati, por e ktheu në sfond të një mesazhi më të madh: “votoni për stabilitetin dhe reformën, jo për t’u kthyer mbrapa tek gabimet.”
Në vend që bllokimi i IPARD-it të nxitë analizë, transparencë dhe debat institucional, ai u përthith në një narrativë të ripërdorur: “Gabime ka, por vetëm ne mund t’i korrigjojmë dhe ta çojmë vendin përpara.” Ky pozicionim shmang përgjegjësinë politike dhe i lejon qeverisë të përdorë edhe dështimet si arsye për vazhdimësi.
Pse nuk u bë IPARD një temë zgjedhore?
Kjo pyetje nuk është retorike.
Është një dritare për të kuptuar sesi funksionon pushteti dhe demokracia në Shqipëri. Sepse kemi një situatë ku:
- BE tërheq një instrument strategjik financimi,
- institucionet shqiptare nuk japin llogari,
- opozita nuk e përdor si armë elektorale,
- media e mbulon në mënyrë fragmentare,
- dhe qytetari nuk e ndjen.
Kjo tregon se bujqësia është jashtë skemës reale të përfaqësimit politik, dhe fondet europiane janë ende për administratë, jo për komunitet. Kur një instrument si IPARD nuk shndërrohet në debat publik, por mbetet “çështje teknike”, atëherë nuk kemi problem me fondet kemi problem me demokracinë.
Si duhet të ishte trajtuar bllokimi i IPARD, dhe si po shndërrohet në kapital politik?
Një dështim serioz institucional, siç është bllokimi i fondeve IPARD, në vend që të gjenerojë reflektim dhe debat, shndërrohet në justifikim për më shumë pushtet dhe kontroll qendror.
Kjo është një strategji e përsëritur, ku qeveria jo vetëm që nuk merr përgjegjësi për dështimin, por e përdor si trampolinë për të konsoliduar rolin e vet si “korrigjues” ekskluziv i krizës.
Çfarë duhej të ndodhte?
Transparencë dhe auditim i pavarur publik. Bllokimi i fondeve IPARD duhej të hapte një proces të hapur shqyrtimi public përmes Kuvendit, organizatave të shoqërisë civile dhe ekspertëve për të identifikuar arsyet reale, përgjegjësitë konkrete dhe masat për përmirësim.Diskutim shoqëror mbi modelin e zhvillimit rural. Shqipëria vuan nga mungesa e një vizioni të qëndrueshëm për bujqësinë. Kjo ishte një mundësi për të diskutuar mbi prioritetet, mënyrën e shpërndarjes së fondeve, dhe përfshirjen e fermerëve realë në politikëbërje. Kjo nuk ndodhi.
Çentralizimi i mëtejshëm nuk është zgjidhje sistemike. Krijimi i një strukture monitoruese nën Kryeministri, ose rishikimi i AZHBR-së në varësi të qendrës, nuk garanton reformë, por garanton kontroll politik. Rreziku është që problemet e një administrimi të dobët të zëvendësohen me kontrollin e njëanshëm dhe mungesën e balancave.
Çfarë po ndodh në realitet?
Qeveria po pozicionon veten si “i vetmi aktor reformues”, duke e përdorur krizën si argument për forcimin e autoritetit të vet.Platforma digjitale, pavarësisht se është hap pozitiv, po prezantohet më shumë si mjegullim teknokratik sesa si transparencë reale.Mungesa e debatit parlamentar apo publik tregon qartë se nuk ka vullnet për ndarjen e përgjegjësisë, vetëm për mbajtjen e kontrollit.
Si duhet vepruar?
Nëse synimi është një reformë e vërtetë rurale dhe ringritje e besimit në fondet e BE-së, atëherë duhet:
- Të krijohet një strukturë e pavarur për vlerësimin dhe menaxhimin e fondeve europiane, jashtë linjës politike dhe me përfshirje të aktorëve të ndryshëm.
- Të zhvillohet një debat kombëtar gjithëpërfshirës, jo një “pakt” që në thelb është një marrëveshje brenda rrethit të pushtetit.
- Të vihet në fokus rritja e kapaciteteve vendore dhe decentralizimi i mbështetjes, që fondet të mbërrijnë realisht tek fermerët dhe agrobizneset.
Nga dështim i BE-së, në “kushtrim kombëtar për rregullim”.
Në realitetin e vitit 2025, IPARD nuk është më një fond i bllokuar. Është një mundësi politike e shfrytëzuar për të ruajtur narrativën e reformës. Në vend që të sillte llogaridhënie, solli një rifreskim të retorikës qeverisëse.A do të thotë kjo se gjithçka është gabim?Jo domosdoshmërisht.
Riorganizimi institucional është i domosdoshëm, dhe një administratë që mëson nga gabimet është gjithmonë më e mirë sesa një që i mohon ato.Por, kur gabimi nuk diskutohet, nuk denoncohet dhe nuk penalizohet, ai kthehet në model. Dhe në vend të një transformimi rural, mund të prodhojë një tjetër cikël të njëjtë: fond i rindezur, sistem i paprekur, ndikim real minimal.
Në këtë kuptim, IPARD nuk është një histori që përfundoi në 2024, por një pyetje që vazhdon të kërkojë përgjigje në 2025 dhe përtej.
A kemi një shtet që e përdor ndihmën e BE-së për të zhvilluar bujqësinë?Apo kemi një sistem që përdor bujqësinë për të justifikuar qëndrimin në pushtet?
Në vend që të shërbejë si pikë kthese për një përgjegjësi të re politike, bllokimi i fondeve IPARD po përdoret si argument për “vazhdimësi të domosdoshme në pushtet”. Ky është një sinjal i qartë se sistemi nuk ka pësuar autokorektim, por ka mbijetuar nëpërmjet retorikës dhe kontrollit.Për zhvillimin rural të qëndrueshëm, Shqipëria ka nevojë për më shumë debate të hapura, institucione të pavarura dhe përgjegjësi të ndara, jo për një pushtet që rregullon vetveten.Kjo do të përcaktojë jo vetëm fatin e IPARD, por edhe statusin europian të Shqipërisë në realitet, jo në letra.