Dosja “Aruba” si test i efektivitetit të shtetit përballë alarmeve të medias dhe shqetësimit publik

Dosja “Aruba”, sipas pretendimeve hetimore të SPAK të publikuara nga mediat online, ofron një rast studimor për të vlerësuar efektivitetin real të shtetit shqiptar në përballjen me krimin ekonomik, pastrimin e parave dhe depërtimin e kapitalit kriminal në ekonominë formale.
Vlera e këtij rasti qëndron te fakti se hetimi prek disa sektorë njëkohësisht nga trafiku ndërkombëtar i drogës, pasuritë e paluajtshme, ndërtimi, sistemi bankar, administrata tatimore dhe deri te proceset e vendimmarrjes publike.
Kur një grup kriminal arrin të investojë në projekte të mëdha ndërtimi, procesi kalon nëpër një zinxhir të gjatë institucionesh.
Çdo hallkë ka përgjegjësi të qarta.
Çdo hallkë përfaqëson një filtër sigurie.
Prania e kapitalit të dyshuar në ekonomi tregon nivelin e funksionimit të këtyre filtrave.
Hetimi financiar përbën pikën e parë të analizës. Agjencia e Inteligjencës Financiare ka misionin të identifikojë transaksione të pazakonta, lëvizje fondesh me risk të lartë dhe modele financiare që sugjerojnë pastrim parash.
Në një skemë ku qarkullojnë shuma të mëdha, pritshmëria institucionale lidhet me krijimin e sinjalizimeve të hershme dhe ndjekjen e gjurmës së parasë.
Efektiviteti i kësaj hallke matet nga aftësia për të shndërruar informacionin financiar në veprim operacional.
Më tej vjen sistemi bankar. Bankat përbëjnë vijën e parë të mbrojtjes kundër pastrimit të parave. Legjislacioni kërkon identifikimin e klientit, verifikimin e pronarit përfitues, analizën e burimit të fondeve dhe raportimin e transaksioneve me risk.
Në rastet kur flitet për investime me vlera të mëdha, pritshmëria profesionale lidhet me një nivel të lartë kujdesi dhe kontrolli. Çdo transfertë, kredi, pagesë apo investim krijon gjurmë financiare të dokumentuara.
Një rol të rëndësishëm luajnë noterët. Ata marrin pjesë në formalizimin e kontratave të shitjes, blerjes dhe transferimit të pasurive. Legjislacioni kundër pastrimit të parave u ngarkon detyrime për identifikimin e palëve dhe raportimin e rasteve të dyshimta. Në sektorin e pasurive të paluajtshme, noteri përfaqëson një pikë kritike kontrolli. Çdo transaksion i rëndësishëm kalon përmes këtij filtri.
Administrata tatimore përbën një tjetër hallkë vendimtare. Drejtoritë tatimore kanë akses në deklarimet financiare, qarkullimin ekonomik, bilancet, fitimet dhe marrëdhëniet tregtare të kompanive.
Kur një subjekt deklaron investime shumë të mëdha, analiza e kapacitetit ekonomik dhe përputhshmërisë së burimeve të financimit fiton rëndësi të veçantë. Hetimi tatimor ka aftësinë të zbulojë diferenca mes pasurisë së krijuar dhe të ardhurave të deklaruara. Në shumë vende europiane, pikërisht kontrollet tatimore kanë çuar në zbulimin e skemave të mëdha kriminale.
Policia e Shtetit dhe strukturat e krimit ekonomik kanë detyrën të lidhin informacionin financiar me aktivitetin kriminal. Në këtë fazë analizohen lidhjet mes personave, kompanive, pasurive dhe aktiviteteve të dyshuara.
Kjo hallkë shërben si urë mes inteligjencës financiare dhe procedimit penal.
SHISH vepron në një dimension tjetër. Përfshirja e kapitalit kriminal në sektorë strategjikë konsiderohet çështje sigurie kombëtare. Kur investimet prekin zona me rëndësi ekonomike, urbane ose strategjike, analiza e rrezikut shkon përtej aspektit penal dhe prek interesat afatgjata të shtetit.
SPAK përfaqëson fazën më të avancuar të reagimit institucional. Hetimet e tij tregojnë aftësi për të ndërtuar dosje komplekse, për të ndjekur rrjedhën e kapitalit dhe për të goditur strukturat financiare të krimit të organizuar.
Vetë ekzistenca e një hetimi të tillë demonstron kapacitet profesional dhe operacional.
Megjithatë, ndërhyrja në këtë fazë vjen pasi kapitali ka hyrë në ekonomi dhe pasi një pjesë e konsiderueshme e aktivitetit është zhvilluar.
Pika më e ndjeshme lidhet me procesin e lejeve të ndërtimit. Kur projekte me përmasa të mëdha marrin miratime institucionale si KKTU, shtrohet çështja e verifikimit të integritetit financiar të investitorëve.
Këtu bashkohen interesat ekonomike, urbanistike dhe të sigurisë.
Nëse një projekt zhvillohet mbi kapital me origjinë të dyshuar, ndikimi shtrihet përtej ndërtesës. Ai prek konkurrencën, tregun e pasurive, besimin te institucionet dhe stabilitetin ekonomik.
Rasti “Aruba” krijon përshtypjen e një shteti që prodhon informacion në disa drejtime, por që has vështirësi në bashkimin e këtij informacioni në një sistem të vetëm reagimi.
Çdo institucion mund të ketë parë një pjesë të figurës. Pamja e plotë duket se është krijuar vetëm në fazën e hetimit penal.
Efektiviteti i shtetit matet pikërisht nga momenti kur rreziku identifikohet.
Një shtet shumë efektiv e ndalon depërtimin e kapitalit kriminal në fazat e hershme.
Një shtet mesatar e zbulon pasi aktiviteti ekonomik ka filluar.
Një shtet i dobët e kupton problemin vetëm pasi pasuria është konsoliduar dhe ndikimi ekonomik është shtrirë në treg.
Nga informacioni publik i disponueshëm për këtë rast, vlerësimi i përgjithshëm të çon drejt përfundimit se Shqipëria ka rritur ndjeshëm kapacitetin hetimor, veçanërisht përmes SPAK-ut, por ende kërkon një nivel më të lartë integrimi mes inteligjencës financiare, administratës tatimore, sistemit bankar, strukturave të sigurisë dhe institucioneve që autorizojnë investimet e mëdha.
Nëse pretendimet e hetimit provohen në gjykatë, niveli i rrezikut për vendin rezulton i konsiderueshëm. Arsyeja lidhet me aftësinë e kapitalit kriminal për të hyrë në sektorë me ndikim të lartë ekonomik dhe urban.
Sa më shumë kapital i tillë të integrohet në ekonomi, aq më i madh bëhet ndikimi mbi tregun, institucionet dhe vendimmarrjen publike.
Rasti “Aruba” sugjeron se qeveria disponon mekanizma për të goditur krimin ekonomik, por gjithashtu tregon se rruga që ndjek kapitali i dyshuar deri në ekonominë formale mbetet ende mjaft e depërtueshme.
Kjo e vendos sigurinë ekonomike dhe institucionale të vendit përballë një sfide serioze dhe afatgjatë.