Çmimet nuk bien, qeveria nuk fiton betejat

Në gjysmën e parë të vitit 2025, Shqipëria shfaq një paradoks të thellë ekonomik: inflacioni ka rënë sipas statistikave, por kostoja reale e jetesës mbetet e lartë dhe e papërballueshme për pjesën më të madhe të qytetarëve. Ushqimet, karburantet, barnat, qiratë çmimet nuk po reflektojnë as kursin e fortë të lekut, as rënien e çmimeve të importit, dhe as uljen e kostove globale.
Ky nuk është thjesht një dështim i mekanizmave të tregut. Është një dështim i politikave publike për të ndërhyrë aty ku duhet, si në ndërtimin e tregut formal, po ashtu edhe konkurrues dhe të drejtë. Edhe më keq është një betejë e humbur e qeverisë kundër informalitetit, oligopoleve dhe spekulimeve të çmimeve.

Ekonomi që rritet në letër, por shtrenjtohet në jetë
Shqipëria përfiton nga disa tregues pozitivë makroekonomikë:

• Inflacioni qëndron në 2–2.4%,
• Leku i mbivlerësuar duhet teorikisht të ulë çmimet e importit,
• Politikat monetare kanë stabilizuar pritshmëritë për rritjen e çmimeve.

Por këta tregues nuk përkthehen në lehtësim për konsumatorin, sepse ekonomia funksionon mbi një strukturë të deformuar tregtare dhe një treg informal që ka fituar terren.

Pse nuk bien çmimet? Shpjegimi është i trefishtë: struktura, kontrolli dhe informaliteti
Së pari, tregu oligopolistik, pa konkurrencë reale. Sektorë kyç si ushqimet e importuara, energjia, karburantet dhe farmaceutika janë të dominuar nga pak kompani, që nuk përballen me konkurrencë efektive. Marzhet e tyre nuk ndjekin logjikën e tregut, por përllogarisin fitimin maksimal në mungesë të kontrollit publik.
Së dyti, mungesë kontrolli real mbi formimin e çmimit. Çmimet formohen në errësirë. Autoriteti i Konkurrencës, Enti Rregullator i Energjisë dhe strukturat e tjera shtetërore nuk ndërhyjnë dot as kur ka abuzim të qartë, duke e lënë konsumatorin të pambrojtur.
Së treti, informaliteti i lartë si amortizator i çdo reforme. Ekonomia informale, që sipas vlerësimeve të ndryshme arrin 30–35% të PBB-së, përthith çdo përpjekje për kontroll mbi çmimet dhe konkurrencën. Nga tregjet e fruta-perimeve, te ndërtimi dhe zinxhiri i shpërndarjes, informaliteti deformon raportin çmim–kosto, duke i dhënë avantazh atyre që shmangin taksat dhe rregullat.

Betejat e humbura të qeverisë në luftën për çmime të drejta
Qeveria shqiptare ka shpallur disa herë “luftë” kundër rritjes së çmimeve dhe informalitetit. Por realiteti tregon:

• TVSH e reduktuar në disa produkte nuk u përkthye në ulje çmimesh, sepse nuk u shoqërua me kontroll të marzheve tregtare;
• Monitorimi i tregjeve është simbolik dhe reagues, jo parandalues;
• Subvencionet për fermerët nuk e kanë ndalur varësinë nga importet, sepse janë të shpërndara në mënyrë jo strategjike;
• Formalizimi i bizneseve të vogla ka ngecur në mungesë mbështetjeje reale dhe infrastrukture fiskale të drejtë.

Në thelb, qeveria ka preferuar ndërhyrje sipërfaqësore që japin lajm, por jo politika strukturore që ndryshojnë mënyrën si funksionon tregu.

Përgjegjësia e biznesit të madh dhe heshtja qeveritare
Një pjesë e madhe e përgjegjësisë për çmimet e pandryshuara bie mbi bizneset e mëdha që dominojnë importin, distribucionin dhe zinxhirët kryesorë të furnizimit. Por shteti nuk ka as mekanizmin, as vullnetin për të imponuar transparencë.
Mungesa e kontrollit mbi marzhet e fitimit, mungesa e taksimit progresiv për superfitimet, dhe mungesa e transparencës në kontratat publike kanë ndërtuar një model ekonomik ku përfitimi i pak vetave është legalizuar nga pasiviteti shtetëror.

Çfarë duhet bërë?
Në këtë periudhë afat të shkurtër mendojmë se duhen masa të tilla, si:

• Reduktim i përkohshëm i TVSH-së për produktet bazë, i kombinuar me një sistem publik monitorimi në kohë reale të çmimeve në treg, për të siguruar që përfitimet fiskale të kalojnë te konsumatori dhe jo të përthithen nga marzhet e tregtarëve.
• Krijimi i një observatori të çmimeve si mekanizëm analitik dhe transparent, jo si bord vendimmarrës, që gjeneron çmime orientuese për mallrat kritike, mbi bazën e të dhënave të tregut dhe jo vendimeve të mbyllura politike. Qëllimi nuk është kontrolli i çmimeve, por ndriçimi i tregut dhe forcimi i transparencës për konsumatorin.
• Fuqizimi real i Autoritetit të Konkurrencës, përmes rritjes së buxhetit, stafit dhe kapaciteteve analitike, me qëllim të analizimit të marzheve të çmimeve, identifikimit të praktikave abuzuese dhe vendosjes së masave ndëshkuese kur tregu deformohet nga pozitat dominuese ose marrëveshje të fshehta.
• Institucionalizimi i pjesëmarrjes së konsumatorëve dhe organizatave të shoqërisë civile, si aktorë të përhershëm në procesin e vëzhgimit të tregjeve dhe raportimit të praktikave të padrejta, përmes një platforme të hapur të raportimit publik dhe bashkëpunimi të strukturuar me institucionet publike.

Në një periudhë që përkon me fundin e dekadës nevojitet:

• Reformë fiskale që penalizon spekulimin dhe shpërblen transparencën, përmes taksimit diferencuar dhe skemave të mbështetjes për prodhuesit formalë.
• Nxitje për prodhimin vendor dhe format kolektive të prodhimit rural, që mund të ulin varësinë nga importi.
• Ndërtimi i një agjencie çmimesh referuese dhe observatori për tregjet kritike, që tregon trendet reale dhe sinjalizon abuzimet.
• Plan i detajuar për reduktimin e informalitetit në zinxhirët tregtarë, përmes dixhitalizimit dhe kushteve më të favorshme për legalizim.

Ulja e çmimeve nuk vjen nga pritja, por nga vendimmarrja
Nëse qeveria nuk e sheh çështjen e çmimeve si një emergjencë sociale dhe institucionale, rënia e inflacionit do të mbetet një sukses teknik që nuk përkthehet në mirëqenie reale.
Zinxhiri ekonomik është bërë zinxhir abuzimi, dhe nuk ka më kohë për veprime simbolike. Qeveria duhet të përballet me të vërtetën: tregu nuk vetërregullohet kur është i pabarabartë, informal dhe i kapur. Dhe lufta për uljen e çmimeve kërkon më shumë se fjalë kërkon guxim politik për të sfiduar interesat e ngulitura në ekonominë shqiptare.
Në të kundërt, qytetarët do të vazhdojnë të ndihen të tradhtuar nga një sistem që u premton stabilitet, por u jep vetëm shtrenjtësi. Por, edhe nga një shtet që nuk i mbrojti dot nga një ekonomi që nuk i respekton.