Prokurimet publike, Inteligjenca Artificiale dhe reformat e qëndrueshme

Prokurimet publike përbëjnë një nga fushat më të rëndësishme të menaxhimit të parave publike në çdo vend. Në Shqipëri ato zënë rreth dhjetë për qind të prodimit të brendshëm bruto dhe kanë qenë prej kohësh të prekura nga korrupsioni, klientelizmi politik dhe mungesa e konkurrencës së ndershme.
Transparency International raporton se në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit për vitin 2025 Shqipëria shënon 39 pikë nga 100, duke u renditur në vendin e 91-të nga 182 shtete. Kjo shifër tregon një rënie të lehtë krahasuar me vitin e mëparshëm dhe thekson nevojën urgjente për ndryshime të thella.
Diella, avatari i parë në botë i ngritur në nivel ministri për prokurimet publike në vitin 2025, përfaqëson një eksperiment ambicioz. Ky sistem i bazuar në inteligjencë artificiale synon të automatizojë proceset, të zbulojë risqe korrupsioni në kohë reale dhe të sigurojë transparencë maksimale duke minimizuar ndërveprimin njerëzor. Premtimi është i fortë, por suksesi varet nga mënyra se si kombinohet teknologjia me kapacitetin institucional njerëzor.
Krahasuar me vende të tjera, Shqipëria po provon një qasje pionierë në përdorimin e një avatari si figurë politike. Estonia ka ndërtuar një sistem digjital të suksesshëm prej vitesh përmes platformës X-Road, që lejon shkëmbim të sigurt të të dhënave midis institucioneve publike dhe private. Ky model ka rritur efikasitetin dhe transparencën pa pasur nevojë për një “ministër virtual”, sepse mbështetet në një infrastrukturë të fortë ligjore, trajnime të vazhdueshme për administratën dhe besim të lartë publik. Estonia shënon 76 pikë në Indeksin e Korrupsionit, shumë më lart se Shqipëria.
Ukraina ofron një shembull tjetër inspirues me sistemin ProZorro. Ky platformë elektronike e prokurimeve ka kursyer miliarda dollarë për buxhetin shtetëror që nga viti 2016, duke rritur konkurrencën dhe duke lejuar monitorim të hapur nga qytetarët dhe shoqëria civile. ProZorro ka integruar edhe elementë të inteligjencës artificiale për parashikime dhe zbulim riskesh. Suksesi i saj vjen nga bashkëpunimi i ngushtë me aktivistë civilë dhe transparencë totale e të dhënave, gjë që ka ndihmuar në uljen e perceptimit të korrupsionit edhe në kushte lufte.
Singapori, me 84 pikë në indeksin e korrupsionit, ka arritur rezultate të shkëlqyera duke kombinuar teknologji të avancuara me një administratë jashtëzakonisht profesionale dhe të pavarur nga ndikimet politike. Atje digjitalizimi nuk është vetëm një mjet teknik, por pjesë e një kulture të fortë institucionale ku meritokracia dhe llogaridhënia janë parime bazë.
Historia e fiskalizimit në Shqipëri tregon qartë kufizimet e një qasjeje vetëm teknologjike. Sistemi solli përfitime si rritje të të ardhurave dhe reduktim të informalitetit, por krijoi edhe barrë administrative për bizneset e vogla dhe qytetarët e zakonshëm. Shumë prej kostove u shpërndanë te konsumatorët përmes çmimeve më të larta, ndërsa evazioni i madh dhe lidhjet politike nuk u eliminuan plotësisht.
Në Gjeorgji, reforma të ngjashme digjitale në prokurime dhe taksa u shoqëruan me një spastrim të thellë të administratës dhe distancim të fortë nga patronazhimi politik. Rezultati ishte një përmirësim i dukshëm i besimit publik dhe një rritje ekonomike më e qëndrueshme. Gjeorgjia shënon 50 pikë në indeksin e korrupsionit, dukshëm më mirë se Shqipëria.
Kapaciteti administrativ mbetet sfida kryesore. Një sistem si Diella kërkon nëpunës të trajnuar që të auditojnë, korrigjojnë dhe mbikëqyrin vendimet e inteligjencës artificiale. Pa këtë, rreziku është që teknologjia të shndërrohet në një fasadë që fsheh probleme të vjetra. Estonia dhe Singapori kanë investuar vazhdimisht në trajnime dhe rekrutim bazuar në meritë, ndërsa në Shqipëri ende vihet re ndikimi i fortë politik në emërimet administrative.
Transparenca selektive dhe mungesa e pjesëmarrjes reale të publikut përbëjnë një tjetër dobësi. Qytetarët duhet të jenë jo vetëm vëzhgues pasivë, por bashkëpjesëmarrës aktivë dhe auditues të proceseve. ProZorro në Ukrainë ka krijuar komunitete vigilente që monitorojnë tenderat në kohë reale. Në Shqipëri, publikimi i të dhënave të hapura duhet të bëhet sistematik dhe jo i pjesshëm, në mënyrë që shoqëria civile dhe media të luajnë rolin e tyre natyral.
Distancimi nga patronazhimi politik është kushti themelor për sukses afatgjatë. Asnjë sistem artificial, sado i avancuar, nuk mund të zëvendësojë plotësisht përgjegjësinë njerëzore demokratike. Vendet më të suksesshme si Estonia dhe Singapori kanë ndërtuar institucione të pavarura, me ligje të qarta për konfliktin e interesit dhe sanksione efektive.
Në përfundim, Diella përfaqëson një mundësi historike për Shqipërinë që të pozicionohet si pionier rajonal në qeverisje digjitale. Por për të mos mbetur vetëm një eksperiment i bukur, reforma duhet të jetë holistike. Ajo kërkon investim serioz në njerëz, pavarësi institucionale, transparencë të plotë dhe pjesëmarrje aktive të qytetarëve. Pasi në fakt, kjo është rruga që të çon drejt një qeverisjeje më të mirë, më efikase dhe më të besueshme për të gjithë shqiptarët.