Vlerësim i Progresit dhe Fizibilitetit të Klasterëve 1–6 për procesin e anëtarësimit në BE
Hapja e 33 kapitujve të negociatave për anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian gjatë periudhës tetor 2024–nëntor 2025 përbën një moment historik dhe një sukses diplomatik të dukshëm. Shqipëria, së bashku me Malin e Zi, u rendit në krye të Ballkanit Perëndimor, duke përfituar nga nevoja e BE-së për stabilitet rajonal dhe ndikimi gjeopolitik i pasluftës në Ukrainë. Por hapja e kapitujve nuk është sinonim i mbylljes së tyre, dhe sfida reale tani fillon.
Sipas analizës së fizibilitetit për vitin 2027 nga Polifakt, rreth 10 kapituj konsiderohen pothuajse të garantuar për mbyllje, me mundësi mbi 70%, për shkak të përgatitjes së avancuar dhe harmonizimit të lartë me standardet e BE-së. Këtu përfshihen sektorë si Energjia, Politika e Jashtme dhe Siguria, dhe Ligji i Kompanive. Megjithatë, ekspertët theksojnë se edhe këta kapituj janë të ndikuar nga vonesa administrative dhe mungesa e koordinimit politik të plotë, të cilat mund të frenojnë ritmin e mbylljes.
Rreth 16 kapituj të tjerë mund të mbyllen vetëm përmes mobilizimit të vazhdueshëm institucional dhe përpjekjeve të koordinuara. Këta kapituj, në nivel mesatar përgatitjeje, kërkojnë përdorimin më efektiv të fondeve të dedikuara dhe një vullnet politik gjithëpërfshirës. Shoqëria civile dhe vëzhguesit ndërkombëtarë kritikojnë shpesh implementimin fragmentar, mungesën e konsultimit publik dhe transparencën e pamjaftueshme, duke ulur efektivitetin e reformave dhe rritur rrezikun që këta kapituj të mos mbyllen në kohë.
Sfidat më të thella mbeten te rreth 6–8 kapituj, ku problemet strukturore janë të gjera dhe të ndërlikuara. Sektoret e Bujqësisë, Mjedisit dhe Sigurisë Ushqimore përfaqësojnë pengesat kryesore, me informalitet të lartë dhe kapacitete administrative të kufizuara. Pa reforma rrënjësore dhe një qeverisje gjithëpërfshirëse, këta kapituj nuk mund të përmbushen brenda vitit 2027 dhe do të kërkojnë tranzicione të gjata pas anëtarësimit, duke shtyrë mbylljen e plotë të procesit drejt vitit 2030 ose më vonë.
Faktorët që ndikojnë më shumë në ngecjen e progresit janë qeverisja dhe koordinimi, që kontribuojnë rreth 40–45% të vonesave. Polarizimi politik, mungesa e dialogut gjithëinstitucional dhe koordinimi i pamjaftueshëm ndërmjet institucioneve e bëjnë implementimin fragmentar dhe joefikas. Qeveria ka justifikuar disa vonesa me sfida të jashtme ose burokraci, por ekspertët dhe shoqëria civile theksojnë se përgjegjësia kryesore mbetet te mungesa e strategjisë gjithëpërfshirëse dhe udhëheqja e qartë e procesit.
Thithja e fondeve dhe kapacitetet administrative kontribuojnë rreth 25–30% në ngecje. Fondet aktuale nga IPA III dhe Growth Plan (~1 miliard euro) nuk janë shfrytëzuar maksimalisht, duke ngadalësuar investimet strategjike dhe duke kufizuar progresin në sektorë kyç, përfshirë Energjinë, Transportin dhe Arsimin Profesional.
Reformat strukturore në sektorë kritikë si Bujqësia, Siguria Ushqimore dhe Mjedisi ndikojnë rreth 20–25% në avancimin e kapitujve. Pa reforma të integruara dhe të qëndrueshme, këta kapituj nuk mund të përmbushen brenda 2027, dhe çdo vonesë ose mos-implementim mund të shtyjë mbylljen e plotë drejt 2030 ose më tej.
Një faktor shpesh i nënvlerësuar është presioni dhe vlerësimi i shoqërisë civile dhe aktorëve ndërkombëtarë, me ndikim rreth 10–15%. Ky faktor nuk është thjesht një kontroll pasiv; besueshmëria e Shqipërisë ndaj BE-së varet nga mënyra e implementimit të reformave, transparenca dhe lufta kundër korrupsionit. Mungesa e një qasje gjithëpërfshirëse kërcënon kredibilitetin e vendit dhe mund të ndikojë në besueshmërinë e mbylljes së kapitujve.
Në përmbledhje, hapja e kapitujve është një arritje historike, por sfida reale është implementimi i qëndrueshëm dhe reforma të integruara. Nëse nuk arrihet koordinim gjithëpërfshirës, përdorim maksimal i fondeve dhe reforma të thella strukturore, targeti i vitit 2027 mbetet ambicioz dhe shumë kapituj rrezikojnë të mos përmbushen në kohë. Ekspertët, shoqëria civile dhe vëzhguesit ndërkombëtarë e faturojnë këtë përgjegjësi qeverisjes dhe mungesës së koordinimit politik të brendshëm, jo faktorëve të jashtëm.
Ky proces tregon qartë se “momenti i së vërtetës” nuk është hapja e kapitujve, por aftësia e Shqipërisë për të implementuar reforma integrale dhe të qëndrueshme në të gjithë strukturën e qeverisjes. Për të arritur një mbyllje efektive deri në vitin 2027, vendi duhet të mobilizojë institucionet, të përforcojë kapacitetet administrative dhe të shfrytëzojë plotësisht fondet e dedikuara, duke kthyer momentum-in diplomatik në rezultate të prekshme.