Në Shqipëri, emërimet dhe promovimet në administratë shpesh nuk varen nga aftësia profesionale, por nga besnikëria politike. Kjo praktikë, e njohur si patronazhimi politik, nuk është një fenomen i ri, ajo ka rrënjë historike dhe ka mbijetuar tranzicionet politike për më shumë se tri dekada.Polifakt.al, përmes një studimi të posaçëm “Patronazhimi politik në Shqipëri”, tregon se patronazhimi nuk është thjesht një çështje morali apo etike, por një mekanizëm pushteti që ndikon drejtpërdrejt në mënyrën se si funksionon shteti dhe ekonomia.
Si funksionon patronazhimi në praktikë?
Kur një parti politike merr pushtetin, një nga veprimet e para është vendosja e njerëzve të saj në pozita kyçe. Nuk është aftësia profesionale që hap derën, por besnikëria politike. Drejtorë, këshilltarë, madje edhe specialistë të zakonshëm zgjidhen jo për atë që dinë, por për atë që përfaqësojnë në hierarkinë partiake.
Në këtë mënyrë, administrata publike nuk i shërben më qytetarëve, por cikleve zgjedhore. Çdo vendim, çdo reformë, çdo projekt përshtatet jo me nevojat reale të shoqërisë, por me interesin për të ruajtur mbështetjen politike dhe votat e ardhshme.Rrjetet klienteliste bëhen hallka kryesore e këtij mekanizmi. Ato kontrollojnë mënyrën si ndahen kontratat publike, si shpërndahen fondet, madje edhe si menaxhohen të dhënat e qytetarëve.
Çdo kontratë, çdo tender, çdo post shndërrohet në një instrument për të forcuar lidhjet e partisë me grupet e saj të interesit.
Në dukje, administrata vazhdon të funksionojë, pasi ka zyra, tituj dhe struktura, por në thelb ajo kthehet në një mjet të pushtetit politik, jo në shërbëtor të qytetarëve.Ky mekanizëm nuk është vetëm i padrejtë: ai prodhon kosto reale për buxhetin dhe bizneset. Shërbimet publike bëhen më të shtrenjta, investimet orientohen nga lidhjet partiake dhe konkurrenca e ndershme në ekonomi dobësohet.
Efektet e dukshme të patronazhimit
Në një zyrë publike, një profesionist i kualifikuar, me vite përvojë, shikon sesi posti që ai synon i jepet dikujt tjetër, jo sepse është më i aftë, por sepse ka lidhje politike. Kjo krijon demotivim, humbje besimi dhe largim të njerëzve më të mirë nga administrata.Ndërkohë, tenderat dhe kontratat publike shpërndahen mes rrjeteve klienteliste.
Korrupsioni nuk shihet më si përjashtim, por si “normalitet”. Kur abuzimi bëhet rregull, rregullat e lojës nuk vlejnë më për të gjithë.
Qytetarët e thjeshtë, të cilët paguajnë taksa dhe presin shërbime cilësore, e humbasin besimin. Ata shohin se ligji nuk zbatohet njësoj për të pasurit dhe të varfrit, për të lidhurit dhe të pambrojturit.
Dhe kështu, barazia e mundësive dëmtohet. Shkolla, punësimi, kontratat, pra gjithçka ndahet në dy rrugë paralele: një për ata që kanë “mik” dhe një tjetër, më e vështirë, për ata që nuk kanë.
Çfarë mësojmë nga jashtë?
Vende si Estonia dhe Finlanda tregojnë se është e mundur të çmontosh patronazhin: me ligje të forta, kontrolle të pavarura dhe një kulturë politike ku administrata shihet si pasuri publike, jo si pronë partie.
Pse kjo ka rëndësi?
Sepse patronazhimi është një cikël që vetë-përsëritet. Çdo qeveri e re, në vend që ta shkatërrojë, e përdor për të ruajtur pushtetin e vet. Ndaj, pa presion qytetar, pa reformë të thellë dhe pa meritokraci të vërtetë, sistemi nuk ndryshon, thjesht riciklon aktorë të rinj në krye.
Ky studim i Polifakt.al, i mbështetur nga ALTAX është një thirrje për reflektim: nëse duam një shtet funksional, ekonomi konkurruese dhe administratë që i shërben qytetarëve, duhet të kuptojmë se lufta kundër patronazhimit është thelbësisht luftë për demokraci dhe zhvillim.