Pse po forcohet leku dhe pse kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se ekonomia shqiptare është bërë më e fortë?

Shumë njerëz kanë dëgjuar shpjegimin se euro po bie sepse ekonomia shqiptare po ecën mirë.
Në pamje të parë kjo tingëllon logjike, se nëse një vend prodhon më shumë, eksporton më shumë dhe bëhet më konkurrues, monedha e tij zakonisht forcohet.
Por rasti i Shqipërisë është më i ndërlikuar se kjo logjikë normale.
Për ta kuptuar më thjesht, imagjinoni tregun e valutës si çdo treg tjetër. Nëse në treg ka shumë mollë dhe pak blerës, çmimi i mollëve bie. E njëjta gjë ndodh edhe me euron. Nëse në Shqipëri hyn shumë euro dhe kërkesa për euro nuk rritet me të njëjtin ritëm, atëherë çmimi i euros bie dhe leku forcohet.
Pikërisht kjo ka ndodhur në Shqipëri.
Në vitet e fundit kanë hyrë shumë euro nga turizmi, nga paratë që emigrantët dërgojnë tek familjet e tyre, nga investimet në pasuri të paluajtshme dhe nga aktivitetet e lidhura me burime informale. Këto euro duhet të këmbehen në lekë për të paguar paga, furnitorë, taksa dhe shpenzime të përditshme. Si rezultat, oferta e euros në treg është rritur shumë më shpejt sesa kërkesa për të.
Kur ka shumë euro në treg, euro bëhet më e lirë dhe leku duket më i fortë.
Por këtu lind pyetja më e rëndësishme:
A është forcuar leku sepse ekonomia shqiptare prodhon më shumë dhe më mirë?
Nëse përgjigjja do të ishte “po”, atëherë do të duhej të shihnim disa zhvillime të tjera njëkohësisht:

• fabrikat shqiptare do të eksportonin më shumë;
• produktet shqiptare do të fitonin tregje të reja jashtë vendit;
• deficiti tregtar do të zvogëlohej;
• bizneset prodhuese do të bëheshin më konkurruese;
• produktiviteti i punës do të rritej më shpejt se në vendet e tjera.

Megjithatë, realiteti është ndryshe.
Shqipëria vazhdon të importojë shumë më tepër sesa eksporton. Industria prodhuese mbetet relativisht e vogël. Shumë eksportues kanë humbur konkurrueshmërinë pikërisht sepse euro është bërë më e lirë dhe të ardhurat e tyre në lekë janë ulur. Ndërkohë, një pjesë e rëndësishme e rritjes ekonomike vjen nga turizmi, ndërtimi dhe konsumi, jo nga rritja e produktivitetit industrial apo teknologjik.
Prandaj, të thuash se “euro ka rënë apo leku është forcuar sepse ekonomia shqiptare është forcuar”, në realitet është vetëm pjesërisht e vërtetë.
Ekonomia shqiptare është rritur, por kjo nuk mjafton për të shpjeguar të gjithë forcimin e lekut.
Një mënyrë më e saktë për ta thënë është se “Leku është forcuar kryesisht sepse në Shqipëri ka hyrë shumë euro, jo sepse Shqipëria është shndërruar në një ekonomi shumë më konkurruese se më parë”.
Ky dallim është shumë i rëndësishëm.
Një ekonomi bëhet realisht më e fortë kur arrin të prodhojë më shumë vlerë me të njëjtët njerëz dhe me të njëjtat burime. Një monedhë bëhet përkohësisht më e fortë edhe kur në treg hyn shumë valutë nga jashtë.
Këto janë dy gjëra të ndryshme.
Në rastin e Shqipërisë, sipas logjikës së përdorur nga analizat e ndryshme gjatë viteve 2025–2026, vetëm një pjesë relativisht e vogël e forcimit të lekut lidhet me përmirësime reale të ekonomisë, ndërsa pjesa më e madhe lidhet me rritjen e ofertës së euros në treg.
Në terma të thjeshtë:

• rreth një e treta e forcimit të lekut mund të shpjegohet me përmirësime ekonomike reale;
• rreth dy të tretat shpjegohen nga hyrjet e mëdha valutore dhe faktorë që nuk lidhen drejtpërdrejt me produktivitetin e ekonomisë.

Kjo nuk do të thotë se ekonomia shqiptare nuk është përmirësuar.
Kjo do të thotë vetëm se kursi i këmbimit po jep një sinjal më optimist sesa ai që japin prodhimi, eksportet dhe konkurrueshmëria e ekonomisë reale.
Pikërisht për këtë arsye, një euro më e lirë nuk duhet të ngatërrohet automatikisht me një ekonomi më të fortë.
Një ekonomi e fortë prodhon më shumë.
Një lek i fortë mund të vijë edhe thjesht sepse në treg ka shumë euro.