Kur u lançua “Rilindja Urbane” në mesin e dekadës së kaluar, ajo u prezantua si projekti më ambicioz i transformimit fizik të qyteteve shqiptare që prej viteve ’90. Sheshe të reja, rikualifikime urbane, qendra qytetesh, fasada, rrugë dhe hapësira publike ndryshuan ndjeshëm pamjen e shumë qyteteve shqiptare.
Pas më shumë se një dekade, askush nuk mund të mohojë se Rilindja Urbane 1.0 la një gjurmë të dukshme vizuale dhe infrastrukturore në territorin shqiptar.
Por ajo që ka vlerë në debatin publk të sotëm është nëse ka ndryshuar modeli i zhvillimit vendor?
Kjo është pikërisht pyetja me të cilën përballet sot Rilindja Urbane 2.0.
Rilindja Urbane 2.0 u prezantua si vazhdim logjik i fazës së parë, me një objektiv financiar të deklaruar prej rreth 1.5 miliardë eurosh dhe me fokus të zgjeruar drejt menaxhimit të mbetjeve, ujësjellës-kanalizimeve, infrastrukturës bujqësore dhe emergjencave civile.
Megjithatë, elementi më interesant i krahasimit midis dy fazave nuk është lista e projekteve, por filozofia e qeverisjes që qëndron pas tyre.
Nëse Rilindja Urbane 1.0 u karakterizua nga investime të mëdha publike të koordinuara nga qendra, faza e dytë duket se ruan të njëjtën arkitekturë institucionale, duke ndryshuar kryesisht madhësinë e financimit dhe formalizimin e angazhimeve financiare.
Në këtë kuptim, ndryshimi midis versionit 1.0 dhe 2.0 duket të jetë më shumë sasior sesa strukturor.
Në shumicën e vendeve europiane, nisja e një programi të ri publik me vlerë miliarda euro paraprihet nga një vlerësim i plotë i fazës së mëparshme.
Sa vende pune u krijuan?
Sa u rrit aktiviteti ekonomik lokal?
Sa u përmirësuan shërbimet publike?
Sa ishte kthimi social i investimit?
Në rastin shqiptar, Rilindja Urbane 2.0 nis pa një raport të konsoliduar publik mbi kostot, rezultatet dhe impaktin ekonomik e social të fazës së parë.
Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se programi ka dështuar.
Por, ndërkohë do të thotë se politika publike po hyn në një cikël të ri pa përfunduar plotësisht ciklin e mëparshëm të vlerësimit.
Reagimi më i shpejtë ndaj prezantimit të Rilindjes Urbane 2.0 nuk erdhi nga urbanistët apo ekonomistët, por nga vetë pushteti vendor.
Shoqata e Bashkive dhe e të Zgjedhurve Vendorë argumentoi se bashkitë nuk kanë nevojë për një “Rilindje” të re, por për autonomi reale, decentralizim fiskal dhe financim të qëndrueshëm.
Nëse gjatë dekadës së fundit debati publik mbi zhvillimin urban në Shqipëri dominohej nga dilema se çfarë projektesh do të ndërtoheshin dhe cilat qytete do të përfitonin investime të reja, me prezantimin e Rilindjes Urbane 2.0 debati duket se po zhvendoset gradualisht drejt një dimensioni më të thellë institucional, se kush e merr vendimin për këto investime dhe mbi bazën e cilave prioritete.
Në thelb, sfida lidhet jo me ndërtimin e një sheshi, një bulevardi apo një infrastrukture të re publike, por me arkitekturën e vendimmarrjes që përcakton zhvillimin e territorit. Kjo e transformon diskutimin nga një debat mbi projektet në një debat mbi qeverisjen.
Pikërisht këtu hyn në lojë dimensioni europian i reformës së qeverisjes vendore. Në standardet europiane, decentralizimi nuk matet thjesht me numrin e kompetencave të transferuara në ligj apo me ekzistencën formale të institucioneve vendore, por me aftësinë reale të bashkive për të përcaktuar prioritetet e tyre zhvillimore, për të menaxhuar burimet financiare dhe për të mbajtur përgjegjësi për rezultatet e arritura.
Sa më i madh të jetë përqendrimi i vendimmarrjes dhe financimit në një numër të kufizuar institucionesh, aq më i madh bëhet edhe rreziku i favorizimit klientelist dhe i deformimit të konkurrencës në prokurim.
Kjo nuk nënkupton se projektet e centralizuara janë domosdoshmërisht korruptive.
Por literatura ndërkombëtare mbi “state capture” tregon se centralizimi i vendimmarrjes ul kostot e sjelljeve oportuniste dhe e bën më të vështirë kontrollin e pavarur në kohë reale.
Në këtë kuptim, transparenca dhe konkurrenca në prokurim bëhen po aq të rëndësishme sa vetë projektet që ndërtohen.
Një nga kritikat më interesante ndaj Rilindjes Urbane 1.0 lidhet me dominimin e dimensionit fizik të transformimit urban ndaj dimensionit social të zhvillimit.
Sheshet dhe parqet mund të përmirësojnë cilësinë e jetës urbane, por ato nuk adresojnë automatikisht pabarazitë sociale, përjashtimin territorial apo aksesin e grupeve vulnerabël në shërbime publike.
Nëse Rilindja Urbane 1.0 ishte projekti i qytetit estetik, Rilindja Urbane 2.0 ka mundësinë të bëhet projekti i qytetit gjithëpërfshirës.
Kjo do të kërkonte që investimet të maten jo vetëm me kilometra rrugë dhe metra katrorë sheshe, por me:
- uljen e pabarazive territoriale;
- aksesueshmërinë universale;
- përfshirjen sociale;
- cilësinë e shërbimeve;
- krijimin e vendeve të punës lokale;
- rritjen e kohezionit komunitar.
Një tjetër sfidë e fazës së re është dimensioni digjital.
Qeveria flet për “Smart City”, inteligjencë artificiale dhe platforma kombëtare të të dhënave të hapura.
Por ende mungon një vizion i qartë për “Smart Municipality”: bashki me sisteme GIS të integruara, platforma lokale të buxhetit të hapur dhe monitorim publik të projekteve në kohë reale.
Rreziku është që digjitalizimi të përsërisë të njëjtin model të centralizimit, vetëm me teknologji më moderne.
Nëse vëzhgojmë trajektoren e dekadës së fundit, mund të imagjinohen tre rrugë të mundshme:
- Vazhdim i modelit aktual, me financim dhe vendimmarrje kryesisht qendrore;
- Decentralizim i pjesshëm, me më shumë konsultim dhe kompetenca për bashkitë;
- Reformë e thellë fiskale dhe institucionale, me autonomi reale vendore dhe buxhetim sipas performancës.
Nga këto tre alternativa, skenari i parë duket sot më i mundshmi.
Por kjo nuk do të thotë se është edhe më i dëshirueshmi.
Debati mbi Rilindjen Urbane po tentohet të reduktohet te vlera se sa miliardë euro do të investohen.
Por problemi real dhe i qytetarëve është se si do të vendoset përdorimi i këtyre fondeve, kush do të monitorojë rezultatet dhe cili do të mbajë përgjegjësi për suksesin apo dështimin e tyre?
Në fund, suksesi i Rilindjes Urbane 2.0 nuk do të gjykohet nga numri i projekteve të inauguruara apo nga vlera e fondeve të investuara.
Do të gjykohet nga një pyetje shumë më e thjeshtë, pra a i bëri qytetet shqiptare vende më të mira për të jetuar?
Nëse përgjigjja do të jetë po, atëherë Rilindja Urbane 2.0 do të jetë më shumë se një program investimesh.
Do të jetë një etapë e re e zhvillimit të vendit.