Çfarë kuptimi ka një mandat i katërt me 780 mijë vota dhe 83 deputetë nga 140 gjithsej, nëse ai mbetet i pashfrytëzuar për të ndërmarrë reformat që vetëm një mandat i tillë mund t’i përballojë?
Në ekonominë politike, mandatet e gjata prodhojnë një kontradiktë të fortë ekonomike dhe sociale.
Sa më gjatë të qëndrojë një parti në pushtet, aq më shumë rritet aftësia e saj për të fituar zgjedhje, por aq më shumë zvogëlohet gatishmëria e saj për të ndërmarrë reforma që krijojnë humbës afatshkurtër.Ky është fenomen i njohur në Europë.Pas mandatit të dytë apo të tretë, objektivi kryesor i qeverive rrallë është transformimi i vendit.
Në vend të kësaj, objektivi real bëhet menaxhimi i stabilitetit elektoral të fituar mes shumë problemeve të vërteta.
Në këtë kuptim, debati për 780 mijë votat dhe legjimitetin e qeverisjes duhet të jetë realisht mbi natyrën e mandatit.
Në historinë demokratike europiane, katër mandate radhazi janë ngjarje të rralla.Një qeveri që fiton për herë të katërt ka kaluar tashmë të gjitha provat politike duke filluar me konsumimin e pushtetit, skandalet e pashmangshme, ciklet ekonomike, lodhjen elektorale deri në rotacionin e brezave të votuesve.
Nëse, pavarësisht këtyre faktorëve, ajo arrin të marrë rreth 780 mijë vota, atëherë argumenti i mungesës së kapitalit politik praktikisht bie.
Një qeveri me një mandat të tillë vështirë se mund të pretendojë mungesë hapësire për reforma. Përkundrazi.
Kjo është ndoshta qeveria shqiptare me hapësirën më të madhe për të kryer reforma që nga viti 1991.
Sa vota humbasin zakonisht reformat?
Përvoja europiane tregon se humbjet elektorale nga reformat shpesh mbivlerësohen.Jo çdo reformë sjell katastrofë elektorale.
Në shumicën e rasteve, reformat strukturore serioze prodhojnë humbje neto prej 2–4% të elektoratit aktiv. Për një forcë me 780 mijë vota kjo përkthehet në 15 mijë deri 30 mijë vota në skenarin e moderuar duke arritur deri në 30 mijë deri 45 mijë vota në skenarin e fortë. Këto janë nivele krejtësisht të përballueshme për një parti që ka fituar katër mandate rresht.
Madje, vetë mandati i katërt përmban tashmë një “firo natyrale”. Pas 12 vitesh në pushtet, çdo parti ka konsumuar një pjesë të kapitalit të saj politik.
Votat e fituara në këto kushte nuk janë vota entuziazmi, por vota që kanë kaluar filtrin e konsumimit të pushtetit.
Prandaj, kur një parti arrin ende në 780 mijë vota pas tre mandatesh, ajo ka demonstruar një rezistencë elektorale shumë më të madhe sesa një qeveri që fiton mandatin e parë.
Këtu lind kontradikta strategjike.
Nëse 780 mijë votat interpretohen si mandat historik, atëherë mungesa e reformave të thella bëhet më e vështirë për t’u shpjeguar.
Sepse reformat më të rëndësishme për Shqipërinë janë pikërisht ato që kërkojnë fuqi politike të akumuluar.
Së pari, reformimi i administratës publike (kalim nga zgjerim politik drejt efikasiteti, profesionalizëm dhe performancë, edhe nëse redukton punësime politike) ka përparim të pjesshëm. Strategjia e re e Reformës së Administratës Publike (PAR) dhe PFM 2023-2030 janë miratuar, digjitalizimi ka avancuar, dhe ka grupe ndërinstitucionale. Por raportet SIGMA/OECD/EU 2024-2025 theksojnë se strategjia është ende pjesërisht në vend, politizimi vazhdon, dhe meritokracia është e kufizuar.
Së dyti, depolitizimi i institucioneve (forcim i meritokracisë dhe pavarësisë, emërime bazuar në aftësi jo afërsi politike) ka ndodhur pak ose pjesërisht. Ka ligje dhe strategji, por raportet e EU, BTI dhe të tjera vazhdojnë të raportojnë politizim të fortë, patronazh dhe mungesë meritokracie të plotë në emërime dhe karrierë. Progresi është më shumë në letër se në zbatim.
Së treti, reforma e pensioneve (përballim i plakjes së popullsisë, emigracionit dhe qëndrueshmërisë financiare) ka ndodhur pjesërisht. Reforma e 2014-s dhe masa të mëvonshme kanë ndihmuar, por sfida demografike (plakje e shpejtë, raport kontribuues/pensionist 1.3:1) mbetet serioze. Ka diskutime për pensione private dhe masa shtesë, por qëndrueshmëria afatgjatë kërkon reforma më të thella.
Së katërti, rritja e produktivitetit (zhvendosje nga konsum dhe aktivitete me vlerë të ulët drejt inovacionit, teknologjisë, industrisë përpunuese dhe kapitalit njerëzor) ka ndodhur pak. Rritja ekonomike vazhdon (~3-4%), por modeli mbetet i varur nga sektorë jo-produktivë. Produktiviteti është i ulët, inovacioni dhe manufaktura e avancuar kufizohen. Ka përpjekje për digjitalizim dhe skills, por transformimi strukturor është i ngadaltë.
Së pesti, lufta ndaj informalitetit (goditje evazioni fiskal, konkurrencë e pandershme, zgjerim i bazës tatimore) ka përparim të moderuar/pjesërisht. Strategjia e të ardhurave afatmesme, digjitalizimi, inspektimet dhe fushatat kanë dhënë rezultate (ulje e disa detyrimeve të prapambetura, përparim në anti-money laundering). Por informaliteti mbetet i lartë (~1/3 e ekonomisë), sidomos në turizëm, ndërtim dhe bujqësi.
Së gjashti, reduktimi i varësisë nga ndërtimi dhe turizmi (burime më të qëndrueshme rritjeje) ka ndodhur pak ose aspak. Ekonomia vazhdon të mbështetet fort tek turizmi (rekorde vizitorësh) dhe ndërtimi. Diversifikimi drejt industrisë dhe eksporteve me vlerë të lartë është i kufizuar; modeli i rritjes mbetet i pabalancuar.
Së shtati, reformimi i financave vendore (rritje autonomie financiare të bashkive për zhvillim dhe shërbime) ka përparim të pjesshëm. Ka ligje (si LLSGF 2017) dhe strategji për decentralizim fiskal, por varësia nga transfertat qendrore mbetet e lartë. Autonomia financiare është përmirësuar në disa aspekte, por sfida strukturore vazhdojnë.
Së teti, modernizimi i sistemit arsimor (përshtatje me tregun e punës, cilësi mësimdhënieje, aftësi për konkurrueshmëri globale) ka përparim të moderuar. Zgjerim i VET dual, strategji për skills dixhitale dhe lidhje me tregun e punës (2024-2025). Por cilësia e përgjithshme, mbulimi dhe përshtatja me nevojat e ekonomisë mbeten të kufizuara (PISA të ulëta, NEET të larta).
Pra, shumica e pikave kanë përparim të pjesshëm ose të moderuar, kryesisht në strategji, ligje dhe digjitalizim (falë presionit të BE-së dhe reformave të nisura), por zbatimi real, depolitizimi i thellë dhe transformimi ekonomik strukturor janë ende të paplotë. Progresi është më i dukshëm në fusha teknike (si tatimet dhe digjitalizimi) sesa në ato politike/institucionale. Situata evoluon me negociatat e BE-së.
Asnjëra prej tyre nuk mund të kryhet nga një qeveri e dobët.
Të gjitha kërkojnë një qeveri me kapital politik të fortë.
Prandaj lind pyetja, nëse nuk bëhen me 780 mijë vota dhe me 83 mandate, atëherë kur do të bëhen?
Kjo pyetje është më e fortë sesa çdo debat mbi rezultatin zgjedhor. Edhe nëse një analist kritik do të pranonte se një pjesë e rezultatit është ndikuar nga avantazhet e pushtetit, efekti neto mbi rezultatin total vështirë se do të ndryshonte natyrën e mandatit.
Le të supozojmë në mënyrë konservative një korrigjim teorik prej 2–3%.
Kjo do të nënkuptonte 15–25 mijë vota më pak për një mbështetje reale në intervalin 755–765 mijë vota. Pra, edhe pas një korrigjimi të tillë, rezultati mbetet historik.
Në një sistem normal, vota e mbyll ciklin politik (zgjedhje – mandat – qeverisje). Por kur perceptimi i korrupsionit bëhet i strukturuar, ndodh diçka tjetër dhe vota pushon së mbylluri ciklin dhe shndërrohet në pikënisje të kontestimit të tij.
Në këtë pikë, korrupsioni nuk është më thjesht problem administrativ, por faktor që ul “kuotimin politik” të votës në sytë e shoqërisë. Kjo është arsyeja pse protestat aktuale kanë një dimension të qartë. Ato shtrihen përtej kundërshtimit të politikave të caktuara dhe vënë në pikëpyetje vetë efektivitetin e mandatit elektoral si mekanizëm kontrolli.
Aktualisht, ky mandat po përballet edhe me një fenomen tjetër, atë të zhvendosjes nga legjitimiteti elektoral në kontestim të legjitimitetit moral dhe institucional.
Kjo është pikërisht ajo që shfaqin protestat e fundit në Shqipëri.
Protestat aktuale në Tiranë dhe qytete të tjera përfaqësojnë një model të ri mobilizimi politik që ka tre karakteristika:
– artikulohet përtej kundërshtimit të një projekti specifik, duke vënë në qendër mënyrën e qeverisjes;
– përtej rotacionit politik, synon rifreskim të sistemit politik;
– e konsideron votën të pamjaftueshme si garanci legjitimiteti në mungesë të rezultateve institucionale.
Në këtë kuptim, protesta bëhet tregues i drejtpërdrejtë i një ideje të re politike në shoqëri: vota ka pushuar së qeni sinonim i besimit të pakushtëzuar.
Protesta përfaqëson pasojën, jo shkakun, e mosreformimit të sistemit.
Në këtë logjikë, 780 mijë votat kanë pushuar së funksionuari si “kapital politik i pastër” dhe shfaqen si borxh politik i pashlyer në formë reformash.
Protestat aktuale drejtohen jo ndaj numrit të votave, por ndaj mospërdorimit të tyre për transformim real institucional.
Kjo është arsyeja pse protesta shkon përtej kërkesës për ndryshim qeverie dhe kërkon ndryshim të modelit.