Për më shumë se dy dekada, rehabilitimi i Lanës ka qenë një nga projektet më të dukshme të transformimit urban të Tiranës, por njëkohësisht edhe një nga më pak të kuptuarit financiarisht. Ajo që nisi në fillim të viteve 2000 si një aksion për pastrimin e brigjeve nga ndërtimet informale dhe rikthimin e një minimumi funksionaliteti urban, u shndërrua gradualisht në një projekt kompleks zhvillimi territorial, me zgjerim fizik të lumit, ndërhyrje hidroteknike, mobilitet urban dhe financime ndërkombëtare. Megjithatë, edhe sot mungon një bilanc i vetëm publik që të tregojë sa ka kushtuar realisht Lana për qytetin dhe buxhetin publik gjatë viteve 2000–2025.
Në fazën e parë, gjatë viteve 2000–2015, ndërhyrjet përgjatë Lanës nuk u trajtuan si një projekt unik me financim të dedikuar, por si pjesë e politikës së përgjithshme të rikualifikimit urban të Tiranës. Kjo periudhë përkon kryesisht me kohën kur kryebashkiak ishte Edi Rama (2000–2011), si dhe me vitet pasuese kur strategjia e rehabilitimit urban vijoi në forma të ndryshme. Financimet nuk kalonin përmes një linje të posaçme “Rehabilitimi i Lanës”, por shpërndaheshin në zërat buxhetorë të Bashkisë Tiranë për infrastrukturë urbane, mjedis, punime publike dhe hapësira publike.
Ndërhyrja më e rëndësishme e asaj kohe ishte pastrimi i brigjeve nga ndërtimet informale. Nga viti 2000 deri rreth 2006–2007 u realizuan prishje masive të objekteve pa leje përgjatë lumit, sidomos në segmentet qendrore të qytetit. Ky operacion synonte të rikthente kontrollin urban mbi një zonë të degraduar dhe të krijonte hapësira publike aty ku më parë kishte ndërtime informale dhe depozitimi mbetjesh. Vetëm për këtë komponent, kostot operative të prishjeve, makinerive, transportit të inerteve dhe menaxhimit të territorit vlerësohen në rreth 2 deri në 5 milionë euro.
Pas pastrimit fillestar, nisi faza e rigjelbërimit dhe peizazhimit bazik përgjatë brigjeve të Lanës. Për rreth 10 deri në 16 kilometra segment urban u kryen mbjellje pemësh, krijim shtigjesh ecjeje, trotuare të thjeshta, ndriçim bazik dhe ndërtim muresh të ulëta mbajtëse. Në kushtet e buxheteve modeste të asaj kohe dhe kostove më të ulëta të ndërtimit krahasuar me standardet e sotme, kjo pjesë e ndërhyrjes vlerësohet të ketë kushtuar rreth 3 deri në 7 milionë euro.
Një pjesë më pak e dukshme, por e vazhdueshme e investimeve, lidhej me ndërhyrjet hidroteknike të lehta dhe mirëmbajtjen periodike të lumit. Këto përfshinin pastrimin e sedimentimeve, largimin e mbetjeve urbane, ndërhyrje për reduktimin e erozionit dhe minimizimin e përmbytjeve sezonale. Në një periudhë kur Lana vazhdonte të vuante nga ndotja kronike dhe derdhja e ujërave të zeza, kostot për këtë mirëmbajtje të vazhdueshme llogariten në rreth 1 deri në 3 milionë euro.
Krahas tyre, Bashkia financoi edhe projektime, studime urbanistike dhe administrim teknik të ndërhyrjeve, me një vlerë të përafërt prej 0.5 deri në 1 milion euro, ndërsa kostot indirekte për integrimin e Lanës me rrugët përreth, rikonstruksionin e hapësirave publike dhe mirëmbajtjen e akseve urbane llogariten në rreth 1 deri në 2 milionë euro.
Në total, bazuar në shkallën e ndërhyrjeve dhe krahasimet me projektet urbane të kohës, rehabilitimi i Lanës në periudhën 2000–2015 vlerësohet të ketë kushtuar rreth 8 deri në 18 milionë euro, ose afërsisht 1 deri në 1.5 miliard lekë sipas kursit dhe çmimeve të asaj kohe. Ky ishte një model relativisht “i lehtë” ndërhyrjeje: pastrim, rigjelbërim dhe rehabilitim bazik urban, pa zgjerime të mëdha fizike të shtratit të lumit dhe pa financime të mëdha ndërkombëtare.
Ndryshimi i madh ndodhi pas vitit 2019, kur Lana hyri në një fazë krejt tjetër investimi. Projekti “Shtrati i Lumit Lana – Zhvillim Urban” e transformoi lumin nga një korridor urban i sistemuar në një projekt strategjik për mobilitetin, mbrojtjen nga përmbytjet dhe zhvillimin territorial të kryeqytetit. Kjo fazë përfshiu zgjerimin fizik të lumit, rehabilitim hidroteknik, ndërtimin e akseve paralele rrugore dhe krijimin e një boshti të gjelbër urban me funksione infrastrukturore.
Vetëm për shpronësimet e familjeve dhe objekteve të prekura nga projekti, qeveria shqiptare miratoi në vitin 2020 një fond prej 1.6 miliard lekësh, ose rreth 13–14 milionë euro. Fondi u nda në tre vite buxhetore, nga 530 milionë lekë në vit për periudhën 2021–2023, dhe u financua në raport 50% nga buxheti i shtetit dhe 50% nga Bashkia Tiranë. Projekti preku rreth 244 deri në 380 objekte dhe familje, ndërsa plani i zhvendosjes parashikoi strehim alternativ për rreth 319 familje, me ndërtim banesash zëvendësuese prej rreth 26,338 metrash katrorë sipërfaqe mbi tokë. ()
Një pjesë tjetër thelbësore e financimit erdhi nga Banka Evropiane e Investimeve. Në korrik 2019 u nënshkrua marrëveshja për financimin e segmentit nga Ura Teknologjike deri te rruga “Teodor Keko”, me gjatësi rreth 1.8 deri në 2 kilometra. Paketa financiare përfshinte 8 milionë euro kredi nga BEI dhe 2.4 milionë euro grant, duke e çuar financimin total ndërkombëtar në rreth 10.4 milionë euro. Dokumentet e BEI-së tregojnë se kostoja totale e projektit për këtë segment vlerësohej rreth 24 milionë euro, çka nënkupton se pjesa tjetër do të mbulohej nga Bashkia e Tiranës dhe financime publike shtesë. ()
Nëse krahasohen dy periudhat, diferenca është e qartë. Faza 2000–2015 ishte kryesisht një projekt pastrimi dhe rikualifikimi urban me kosto relativisht modeste. Ndërsa pas vitit 2019, vetëm shpronësimet dhe financimet ndërkombëtare për një segment të kufizuar tejkalojnë pothuajse të gjithë koston e vlerësuar të fazës së parë. Kjo tregon jo vetëm ndryshimin e shkallës së investimit, por edhe transformimin e vetë filozofisë urbane të projektit.
Në total, duke kombinuar kostot e fazave të hershme me investimet e dokumentuara pas vitit 2019, rehabilitimi i Lanës në periudhën 2000–2025 vlerësohet të ketë kushtuar rreth 30 deri në 45 milionë euro, ose afërsisht 3.5 deri në 5 miliard lekë. Megjithatë, kjo mbetet një llogaritje e përafërt. Nuk ekziston një raport unik financiar që të japë koston totale të projektit, sepse ndërhyrjet janë shpërndarë në dekada, në buxhete të ndryshme të Bashkisë Tiranë, të qeverisë qendrore dhe të donatorëve ndërkombëtarë.
Pyetja kryesore sot nuk është më vetëm sa kushtoi Lana, por nëse projekti i ka justifikuar kostot publike dhe nëse janë mbajtur premtimet që e shoqëruan. Në aspektin urban dhe estetik, transformimi është i dukshëm. Lana nuk është më simbol i degradimit urban të viteve ’90, por një aks i integruar në imazhin modern të Tiranës. Projekti ka krijuar më shumë hapësira publike, ka përmirësuar qarkullimin urban në disa segmente dhe ka rritur vlerën ekonomike të zonave përreth.
Megjithatë, premtimi kryesor për eliminimin e përmbytjeve dhe krijimin e një sistemi të qëndrueshëm hidroteknik mbetet ende pjesërisht i pambajtur. Në shumë zona periferike të Lanës vazhdojnë problemet me ujërat e zeza, ndotjen dhe mbingarkesën urbane. Po ashtu, një pjesë e madhe e kostove reale sociale, sidomos zhvendosja e familjeve dhe ndryshimi i strukturës urbane përgjatë lumit nuk janë reflektuar kurrë plotësisht në debatin publik.
Në fund, rehabilitimi i Lanës mund të konsiderohet një vepër që i ka kushtuar ndjeshëm buxhetit publik shqiptar, si përmes taksave vendore të qytetarëve të Tiranës, ashtu edhe përmes financimeve nga buxheti i shtetit dhe kredive ndërkombëtare që do të shlyhen nga taksapaguesit. Projekti ka prodhuar transformim real urban, por njëkohësisht ka lënë të hapur debatin mbi transparencën e kostove, eficiencën ekonomike dhe shkallën reale të përmbushjes së premtimeve afatgjata për qytetin