Kur qeveria e parë e udhëhequr nga Edi Rama erdhi në pushtet në vitin 2013, një nga premtimet më të forta politike ishte transformimi i tregut të punës dhe krijimi i një modeli të ri ekonomik që do t’i mbante të rinjtë në Shqipëri. “Punësimi dhe mirëqenia” u kthyen në sloganin qendror të një dekade qeverisëse që premtonte formalizim të ekonomisë, rritje të pagave, reformim të arsimit profesional dhe krijim të një tregu pune më modern e më europian.
Sot, pas më shumë se një dekade qeverisjeje, pyetja nuk është më nëse tregu i punës ka ndryshuar.
Ai ka ndryshuar dukshëm.
Pyetja reale është nëse ky transformim ka krijuar një ekonomi ku të rinjtë shohin të ardhmen e tyre, apo thjesht një treg më aktiv, por ende të pasigurt dhe të paaftë për të ndalur emigrimin e brezit të ri.
Në aspektin statistikor, qeveria ka argumente për të mbrojtur bilancin e saj. Papunësia zyrtare ka rënë në nivelet më të ulëta të tranzicionit, ndërsa papunësia e të rinjve është përgjysmuar krahasuar me periudhën pas krizës globale financiare. Numri i të punësuarve formalë është rritur ndjeshëm dhe ekonomia shqiptare ka kaluar nga një model i mbështetur kryesisht tek bujqësia dhe tregtia informale drejt një ekonomie më urbane, më të orientuar drejt shërbimeve, turizmit dhe ndërtimit.
Në Tiranë, por edhe në qytete të tjera turistike, është krijuar përshtypja e një ekonomie në lëvizje të vazhdueshme. Qendrat tregtare janë zgjeruar, sektori i teknologjisë ka filluar të krijojë hapësira të reja, turizmi ka sjellë fluks investimesh dhe ndërtimi është kthyer në një nga motorët kryesorë të rritjes ekonomike. Në këtë kuptim, tregu i punës i vitit 2025 nuk ka asnjë ngjashmëri me atë të vitit 2013.
Por pikërisht këtu fillon kontradikta me realitetin.
Sepse ndërsa ekonomia është zgjeruar, ndjesia e sigurisë ekonomike tek të rinjtë nuk është rritur në të njëjtin ritëm. Përkundrazi, për shumë prej tyre, hyrja në tregun e punës është bërë më komplekse, më konkurruese dhe më pak e parashikueshme. Në vend të papunësisë masive të viteve të krizës, është krijuar një model tjetër: punësim i shpërndarë, fleksibël dhe shpesh i paqëndrueshëm.
Shumë të rinj sot punojnë, por nuk ndërtojnë dot stabilitet. Ata lëvizin nga një kontratë tek tjetra, nga një sektor tek tjetri, ose nga një punë sezonale tek një tjetër. Në letër janë të punësuar; në praktikë mbeten ekonomikisht vulnerabël. Kjo është arsyeja pse ulja e papunësisë nuk është përkthyer automatikisht në rritje të besimit tek e ardhmja.
Një pjesë e problemit lidhet me vetë strukturën e ekonomisë që është ndërtuar gjatë kësaj dekade. Shumica e vendeve të reja të punës janë krijuar në sektorë me produktivitet relativisht të ulët ose me karakter sezonal, si turizmi, shërbimet, call center-at dhe ndërtimi. Këto sektorë kanë aftësinë të gjenerojnë shpejt punësim, por jo domosdoshmërisht karrierë afatgjatë apo paga që garantojnë pavarësi ekonomike.
Premtimi për paga më të larta ka pasur përmirësime të dukshme në nivel nominal. Paga minimale është rritur disa herë gjatë viteve të fundit dhe paga mesatare ka kaluar nivele historikisht më të larta. Megjithatë, efekti real i kësaj rritjeje është zbehur nga kostoja në rritje e jetesës, veçanërisht në Tiranë, ku çmimet e banesave dhe qirave janë rritur më shpejt se ritmi i të ardhurave.
Pikërisht këtu shfaqet hendeku më i madh mes retorikës politike dhe realitetit social. Qeveria ka arritur të prodhojë rritje ekonomike dhe zgjerim formal të tregut të punës, por nuk ka arritur ende të krijojë një model zhvillimi ku një i ri me pagë mesatare të mund të projektojë siguri ekonomike, strehim dhe stabilitet afatgjatë.
Edhe premtimi për lidhjen e arsimit me tregun e punës mbetet pjesërisht i papërmbushur. Arsimi profesional është zgjeruar dhe është promovuar fuqishëm nga qeveria si alternativë ndaj universiteteve tradicionale. Janë hapur programe të reja dhe janë financuar projekte bashkëpunimi me biznesin. Por në praktikë, tregu vazhdon të raportojë mungesë aftësish konkrete, ndërsa të rinjtë vazhdojnë të hyjnë në treg me mungesë eksperience praktike.
Në shumë raste, bizneset kërkojnë punonjës të gatshëm për tregun, ndërsa universitetet vazhdojnë të prodhojnë diplomë më shumë sesa aftësi të aplikueshme. Kjo ka krijuar një situatë paradoksale ku ekonomia ankohet për mungesë fuqie punëtore, ndërkohë që një pjesë e të rinjve nuk arrijnë të integrohen plotësisht në tregun formal.
Ndërkohë, emigrimi ka mbetur testi më brutal i perceptimit që të rinjtë kanë për ekonominë shqiptare. Nëse në fillim të viteve 2010 emigrimi lidhej kryesisht me papunësinë, sot ai lidhet më shumë me mungesën e perspektivës. Shumë të rinj nuk largohen sepse nuk gjejnë punë, por sepse nuk shohin një trajektore jetese që u garanton stabilitet, meritokraci dhe progres.
Kjo është ndoshta pika ku premtimet politike përballen me kufirin më të fortë të realitetit ekonomik. Sepse një ekonomi mund të prodhojë rritje, mund të ulë papunësinë dhe mund të formalizojë tregun, por nëse nuk krijon besim tek brezi i ri, ajo vazhdon të humbasë kapitalin e saj më të rëndësishëm njerëzor.
Pas më shumë se një dekade, modeli ekonomik i ndërtuar në Shqipëri ka arritur të krijojë më shumë aktivitet ekonomik dhe më shumë punësim formal se në të kaluarën. Por ai ende nuk ka arritur të prodhojë një ekuilibër të qëndrueshëm mes rritjes ekonomike dhe sigurisë sociale për të rinjtë.
Dhe pikërisht këtu qëndron dilema më e madhe e tregut të punës në vitin 2025: Shqipëria ka arritur të krijojë një ekonomi që punon më shumë, por jo domosdoshmërisht një ekonomi ku të rinjtë ndihen më të sigurt për të jetuar.