Ujësjellës – Kanalizimet në Shqipëri: Reforma dhe Efektiviteti i organizimit të centralizuar
Në maj 2022, Shqipëria ndërmori një hap të madh drejt reformimit të sektorit të ujësjellës-kanalizimeve, duke vendosur një strukturë të centralizuar.
Një numër prej 58 operatorë lokalë u përqendruan në 15 shoqëri rajonale, me qëllim përmirësimin e menaxhimit, eficencës dhe qëndrueshmërisë financiare. Reforma u shpall si një nevojë urgjente për të adresuar problemet kronike: humbjet e mëdha të ujit, kostot e larta operative dhe eficencën e ulët të stafit.
Të dhënat e Entit Rregullator të Ujit (ERRU) për periudhën 2021–2024 tregojnë një panoramë të ndërlikuar të efektivitetit të kësaj reforme.
Nga njëra anë, efektet financiare dhe operacionale janë të qarta: mbulimi i kostove të operimit dhe mirëmbajtjes (O&M) ka kaluar nga 90.3% në 2022 në 107.6% në 2024, duke treguar një rikuperim të fortë pas vitit të parë të tranzicionit. Një trend i ngjashëm shihet te mbulimi i kostos totale dhe normat e arkëtimit, ku vlera tejkalon objektivat e vendosura nga ERRU, duke dëshmuar se centralizimi ka qenë efektiv për menaxhimin financiar dhe arkëtimin e të ardhurave.
Në aspektin operativ, reforma ka sjellë përmirësim në eficencën e stafit, duke ulur numrin e stafit për 1000 lidhje nga 4.73 në 2022 në 4.43 në 2024. Ky rezultat tregon se operatori i përqendruar ka optimizuar burimet njerëzore dhe ka lehtësuar koordinimin administrativ. Edhe kohëzgjatja e furnizimit me ujë ka shënuar rritje të qëndrueshme, nga 16.3 orë në 2022 në 17.44 orë në 2024, afër objektivit të vendosur prej 18 orësh.
Megjithatë, reforma ka kufizime të qarta kur bëhet fjalë për indikatorët teknikë dhe infrastrukturalë.
Humbjet e ujit (NRW) mbeten jashtëzakonisht të larta, 61% në 2024, shumë larg objektivit 30%. Mbulimi me kanalizime është rritur minimalisht nga 54.2% në 2022 në 57% në 2024, ndërsa mbulimi me furnizim uji nuk ka treguar trend të qëndrueshëm, duke luhatur mes 75% dhe 78%. Ky rezultat tregon se efekti i centralizimit administrativ nuk mjafton për të rritur kapacitetin fizik dhe për të përmirësuar rrjetin pa investime të konsiderueshme infrastrukturore.
Një tjetër sfidë është cilësia e shërbimit, e reflektuar te rritja e ankesave të klientëve, nga 2.8% në 2022 në 4.64% në 2024, si dhe eficienca energjetike, ku konsumi për metër kub është rritur.
Këto tregues nënvizojnë se reforma, edhe pse ka qenë efektive në aspektin financiar, nuk ka përmirësuar automatikisht aspektet e cilësisë dhe teknologjisë.
Reforma e ujësjellës-kanalizimeve në Shqipëri tregon se organizimi i centralizuar ka një efekt të fortë në menaxhimin financiar dhe optimizimin e stafit, duke siguruar stabilitet financiar dhe rikuperim të shpejtë pas vitit të parë të tranzicionit.
Megjithatë, efektiviteti i saj teknik dhe infrastruktural mbetet i kufizuar. Humbjet e ujit, mbulimi i kanalizimeve dhe cilësia e shërbimit nuk arrijnë objektivat, duke treguar se centralizimi nuk është një zgjidhje magjike për të gjitha sfidat.
Në këtë kontekst, justifikimi i reformës është i bazuar, por efektiviteti real në përmirësimin e shërbimeve për qytetarët kërkon investime të vazhdueshme në rrjet, monitorim të avancuar teknik dhe trajnime të stafit. Pa këto masa komplementare, objektivat kryesore të sektorit mbeten larg arritjes, dhe qytetarët nuk do të ndjejnë përmirësime të dukshme në furnizimin me ujë dhe shërbimin e kanalizimeve.