Indeksi i Fizibilitetit të Premtimit “Lufta kundër Monopoleve dhe automatizimi i proceseve doganore me Inteligjencë Artificiale”

1. Qartësia e Premtimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.2/5Premtimi kombinon dy objektiva të mëdha dhe të ndryshme: (i) de-monopolizimin e ekonomisë, dhe (ii) digjitalizimin e doganave përmes AI.

🔹 Dobësi në formulim:

• Eliminimi i monopoleve nuk sqarohet nëse i referohet pozicionit në treg apo favorizimeve shtetërore (koncesione, tendera, licenca).

• Nuk përkufizohet çfarë quhet “monopol” në praktikë, apo në cilët sektorë fokusohet.

• Automatizimi me AI në dogana është objektiv teknikisht ambicioz, por nuk shpjegohen modulet, funksionalitetet, apo fazat e zbatimit.

2. Situata Aktuale dhe Problemet Kryesore ✅

📊 Vlerësimi: 4.3/5🔹 Shqipëria ka një përqendrim të lartë të kapitalit në disa sektorë kyç (importi i karburanteve, farma, ndërtim, portual, media).

🔸 Në dogana:

• Proceset janë të digjitalizuara vetëm pjesërisht (SID, ASYCUDA).

• Ekziston hapësirë për ndërhyrje manuale dhe trajtim të diferencuar të operatorëve.

• Ka vonesa në zhdoganim, gabime në vlerësim, mungesë të “targetimit” bazuar në analiza risku.

🔹 AI mund të kontribuojë në:

• Modelim risku të avancuar.

• Zbulim automatik i anomalive në çmime apo volumin e importit.

• Rritje të parashikueshmërisë për bizneset.

3. Masat e Nevojshme për Zbatimin e Premtimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.3/5

🔹 Për de-monopolizimin:

• Duhet reformim i ligjit për konkurrencën dhe fuqizimi i Autoritetit të Konkurrencës.

• Rishikim i kontratave koncesionare dhe heqje e barrierave të hyrjes në treg.

🔹 Për automatizimin me AI:

• Duhet integrim i analitikës së të dhënave doganore, machine learning për risk profiling.

• Investime në infrastrukturë IT, trajnim, dhe sigurim të interoperabilitetit me sistemet tatimore, fiskale dhe bankare.

🔸 Kërkon koordinim ndërinstitucional me:

• Ministrinë e Financave

• Doganat

• AKEP, AKSHI dhe institucione mbikëqyrëse

• Ndërhyrje ligjore dhe teknologjike që zgjasin në kohë

4. Kostoja Fiskale dhe Burimet e Kompensimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.1/5

🔹 Automatizimi i doganave me AI ka kosto të lartë fillestare:

• Licenca softuerike, zhvillim aplikacionesh, analizë të dhënash historike.

• Trajnim për personel dhe mirëmbajtje teknike.

🔹 Mundësi për financim:

• Projekte IPA, ndihmë teknike nga BE apo WB për digjitalizim dhe antikorrupsion.

• Kursetim i kostove përmes uljes së informalitetit dhe rritjes së eficiencës së të ardhurave.

🔸 Reforma konkurruese ka kosto politike më shumë sesa fiskale: humbje interesash të grupeve të privilegjuara.

5. Ndikimi Ekonomik dhe Social ✅

📊 Vlerësimi: 4.5/5

🔹 Efekt pozitiv i shumëfishtë:

• Rritje e konkurrencës → ulje çmimesh → përfitim për konsumatorët.

• Automatizimi → ulje abuzimesh dhe përshpejtim i zhdoganimeve.

🔸 Rreziqe:

• Rezistencë nga aktorë që përfitojnë nga pozitat dominuese ose nga paqartësia në dogana.

• Rrezik për vetëm automatizim formal, nëse AI përdoret vetëm për procedura të sipërfaqshme.

 6. Afati i Zbatimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.2/5

🔹 Premtimi kërkon implementim në disa faza:

Faza	Periudha	Përshkrimi
Faza 1	2025–2026	Vlerësim i sektorëve me ndikim monopolist, auditim i tregjeve
Faza 2	2026–2027	Reformë ligjore për konkurrencën dhe krijimi i moduleve AI për dogana
Faza 3	2027–2029	Zbatim i automatizimit, analizë risku, përmirësim i vazhdueshëm

🔸 Është projekt me ndikim afatmesëm–afatgjatë, që kërkon stabilitet institucional dhe kapacitete të qëndrueshme teknike.

📌 Vlerësimi Final – Indeksi i Fizibilitetit: 3.6/5

Kategori	Vlerësim	Simboli
Qartësia e Premtimit	3.2	⚠️
Situata Aktuale	4.3	✅
Masat për Zbatimin	3.3	⚠️
Kostoja dhe Financimi	3.1	⚠️
Ndikimi Ekonomiko-Social	4.5	✅
Afati i Zbatimit	3.2	⚠️

Premtimi për luftë ndaj monopoleve dhe automatizim të doganave përmes AI është ambicioz, me potencial të madh transformues për ekonominë dhe administratën fiskale. Por është kompleks dhe kërkon masa strukturore të ndërthurura, kohë për zbatim dhe mbështetje teknike të qëndrueshme.

Nga sa vërejmë dhe analizojmë, rekomandohet ndarje në dy projekte të ndara për të shmangur fragmentimin e burimeve dhe përgjegjësive:

1. Lufta kundër përqendrimit të tregut → kërkon reformë ligjore dhe vullnet politik.

AI në dogana → kërkon investime dhe bashkëpunim ndërkombëtar teknik.