Vështirësia e pensionistëve përballë kostos së jetesës dhe roli i minimumit jetik

Pensionistët në Shqipëri, veçanërisht ata që jetojnë në Tiranë dhe qytetet e tjera kryesore, po përjetojnë sot një nga periudhat më të vështira ekonomike të tre dekadave të fundit. Ky realitet nuk është thjesht një perceptim subjektiv apo një ankesë e rastësishme, por një fakt i mbështetur nga të dhëna të qarta ekonomike që tregojnë një përkeqësim të vazhdueshëm të raportit midis pensioneve dhe kostos së jetesës. Në thelb të kësaj situate qëndron një disbalancë e thellë, ku nga njëra anë, pensionet rriten me ritme të ngadalta dhe të parregullta, ndërsa nga ana tjetër çmimet e produkteve dhe shërbimeve bazë po ngrihen me shpejtësi alarmante.
Ky kontrast është bërë edhe më i mprehtë pas vitit 2020, kur vendi u përball me një valë inflacioni të lartë, rritje të ndjeshme të çmimeve të ushqimeve esenciale si buka, qumështi apo perimet, si dhe shtrenjtim të tarifave të energjisë elektrike, gazit dhe qirave. Në Tiranë, ku presioni urban është më i fortë, pensionistët ndihen sikur po luftojnë një betejë të humbur kundër një ekonomie që nuk merr parasysh moshën apo kontributet e tyre të mëparshme në shoqëri.

Le të shohim më nga afër se si kjo disbalancë manifestohet në krahasimin midis pagës minimale dhe pensioneve.
Ndërsa paga minimale në Shqipëri është rritur me hapa agresivë gjatë viteve të fundit, kryesisht për të arritur standardet minimale të rajonit dhe për të zbutur pabarazitë sociale, ndërkohë pensioni minimal ka mbetur prapa, me rritje të pjesshme, modeste dhe të paqëndrueshme.
Kjo ka krijuar një hendek të madh, ku pensionistët shihen si grupi më vulnerabël ndaj luhatjeve të çmimeve. Ata nuk përfitojnë sa duhet nga politikat e rishikimeve sociale, të cilat shpesh fokusohen më shumë te punëtorët aktivë sesa te ata që kanë dalë në pension. Sot, për një pensionist urban tipik në Tiranë, pensioni mujor mbulon vetëm 45-55% të kostos së një jetese bazike. Kjo përqindje bie edhe më poshtë nëse në familje ka më shumë se një person ose nëse pensionisti duhet të paguajë qira, duke e bërë jetën e tyre një sfidë të përditshme për të balancuar shpenzimet esenciale.

Tirana, si kryeqytet, është shndërruar në një simbol të këtij problemi, ku çmimet rriten më shpejt se sa mundësia e njerëzve për t’i përballuar ato. Qyteti tashmë vlerësohet si një nga kryeqytetet më të shtrenjta të rajonit në raport me të ardhurat reale të banorëve, duke e bërë atë një vend ku pensionistët ndihen të huaj në shtëpinë e tyre. Për një pensionist të zakonshëm, sfida fillon me ushqimet bazë, ku çmimet e tyre janë rritur me 45-50% krahasuar me dhjetë vite më parë dhe ky trend nuk tregon shenja ngadalësimi. Produkte si mielli, vaji apo frutat tani kërkojnë një pjesë më të madhe të buxhetit mujor, duke detyruar shumë pensionistë të zgjedhin midis sasisë dhe cilësisë së ushqimit. Pastaj vijnë qiratë apo mirëmbajtja e banesave, ku për ata që nuk posedojnë banesë kostot janë bërë praktikisht të paarritshme. Edhe në zonat periferike të Tiranës, një apartament modest kushton 300-350 euro në muaj, shifra që i afrojnë ato të kryeqyteteve evropiane me të ardhura shumë herë më të larta se Shqipëria. Kjo situatë i shtyn pensionistët drejt zgjidhjeve të dëshpëruara, si bashkëjetesa me të afërm ose ulja e standardeve të jetesës.

Por nuk mbaron këtu.
Shpenzimet mjekësore janë një tjetër barrë e rëndë. Barnat dhe trajtimet vazhdojnë të jenë ndër zërat kryesorë të buxhetit, edhe pse ekzistojnë skema rimbursimi nga shteti. Fatkeqësisht, këto skema shpesh mbulojnë vetëm ilaçet më bazike, duke lënë jashtë pjesën më të kushtueshme të trajtimeve, si ato për sëmundje kronike apo ndërhyrje spitalore. Si rezultat, shumë pensionistë shtyjnë vizitat te mjeku, reduktojnë dozat e ilaçeve ose heqin dorë nga kontrollet periodike, duke rrezikuar shëndetin e tyre afatgjatë.
Në dimër, kufizimi i ngrohjes apo përdorimit të energjisë elektrike bëhet një strategji mbijetese, duke çuar në një cikël varfërie që nuk është thjesht financiare, por edhe fizike dhe emocionale. Në qytete si Tirana, ku ritmi i jetës është i shpejtë dhe çmimet dinamike, kjo përplasje midis të ardhurave fikse dhe shpenzimeve të paparashikueshme shfaqet në formën më brutale, duke e bërë varfërinë një realitet kronik për këtë grup moshe.

Në qendër të këtij debati qëndron koncepti i minimumit jetik, një temë që është diskutuar gjerësisht në Shqipëri, por që ende mbetet pa një zgjidhje ligjore apo institucionale të qartë.
Minimumi jetik përkufizohet si niveli minimal i të ardhurave që i lejon një individi ose familjeje të ketë një jetë dinjitoze, pra jo luksoze, por të qëndrueshme duke mbuluar nevojat bazë si ushqimi, strehimi, energjia, transporti, shëndetësia dhe disa shpenzime të tjera esenciale.
Sipas vlerësimeve nga organizata të pavarura, instituteve kërkimore dhe referencave nga vendet e Bashkimit Evropian, minimumi jetik në Shqipëri llogaritet rreth 27,000-32,000 lekë në muaj për një individ të vetëm, dhe 74,000-83,000 lekë për një familje mesatare. Fatkeqësisht, pensioni minimal dhe madje shumica e pensioneve të zakonshme janë dukshëm nën këto pragje, duke krijuar një diferencë strukturore që shpjegon vështirësitë e përhershme të pensionistëve. Kjo nuk është një varfëri ciklike, e lidhur me kriza të përkohshme, por një gjendje kronike që rrënjoset në mungesën e një sistemi që garanton mbrojtje minimale.

Po çfarë do të ndryshonte nëse minimumi jetik do të përcaktohej ligjërisht?
Kjo do të ishte një pikë kthese thelbësore për sistemin financiar dhe social të Shqipërisë, duke sjellë efekte të gjera në disa fronte.
Së pari, do të çonte në një rritje të nivelit minimal të pensionit. Shteti do të ishte i detyruar ta afronte pensionin minimal me kufirin e jetesës bazike, duke kaluar nga indeksimet simbolike, si ato të vogla vjetore në rritje më të menjëhershme dhe të strukturuara. Kjo do të përfshinte rritje të shpejtë të pensionit minimal, vendosjen e një trajektoreje vjetore rritjeje të qëndrueshme, dhe krijimin e një standardi të ri social që garanton dinjitetin ekonomik për të moshuarit. Imagjinoni një pensionist në Tiranë që nuk do të duhej më të zgjedhë midis ushqimit dhe ilaçeve ky do të ishte impakti real.
Së dyti, minimumi jetik do të shërbente si bazë orientuese për rritjen e ndihmës ekonomike dhe pagesave sociale. Kjo do të prekte pagesat për personat me aftësi të kufizuara, ndihmën për familjet në nevojë dhe subvencionet për energjinë apo qiratë. Sistemi aktual, i cili shpesh ofron nivele të ulëta dhe simbolike, do të zhvendosej drejt një qasjeje që garanton mbijetesën reale, duke reduktuar varfërinë e fshehur tek grupet vulnerabël.
Së treti, do të orientonte politikat buxhetore drejt shtresave më të cenueshme. Me një minimum jetik të përcaktuar qartë, planifikimi i buxhetit shtetëror do të bëhej më transparent, më i matshëm dhe më i detyrueshëm për të adresuar nevojat e grupeve si pensionistët. Ky instrument do të krijonte një kornizë standarde mbi të cilën ndërtohen politikat sociale dhe fiskale, duke e bërë qeverisjen më të përgjegjshme ndaj qytetarëve.
Së fundmi, përcaktimi i minimumit jetik do të kishte implikime edhe në tregun e punës, duke vendosur një bazë të qartë për pagën minimale dhe politikat e taksave. Kjo mund të ulë informalitetin, abuzimet me pagat e ulëta apo nën-deklarimet, duke krijuar një ekonomi më të drejtë për të gjithë.

Në përfundim, vështirësitë e pensionistëve nuk vijnë vetëm nga pensionet e ulëta, por nga një arkitekturë sociale dhe ekonomike që ende nuk e lidh dinjitetin minimal me politikat publike. Përcaktimi ligjor i minimumit jetik do të ishte hapi i parë drejt një shoqërie ku pensionet nuk janë thjesht një kompensim simbolik pas dekadave të punës, por një mjet real për të përballuar jetesën, veçanërisht në qytete si Tirana, ku presioni i çmimeve nuk njeh ulje dhe ku të moshuarit meritojnë më shumë se sa mbijetesë.
Kjo nuk është thjesht një çështje ekonomike, por një imperativ moral për një Shqipëri më të drejtë.