Varfëria në Shqipëri, pse mbetet e lartë, si krahasohemi me fqinjët dhe çfarë po funksionon e çfarë jo?

Varfëria në Shqipëri edhe pse po mbyllet viti 2025 vijon të mbetet një nga sfidat më të mëdha sociale dhe ekonomike, pavarësisht rritjes ekonomike të viteve të fundit. Të dhënat më të freskëta nga burime europiane dhe ndërkombëtare tregojnë se Shqipëria renditet sërish ndër vendet me përqindjen më të lartë të popullsisë në rrezik varfërie ose përjashtimi social në Europë dhe kryeson Ballkanin Perëndimor për këtë tregues. Sipas vlerësimeve të fundit, rreth 4 në 10 shqiptarë jetojnë nën rrezik varfërie, privimi material ose përjashtimi social. Ky tregues nuk mat vetëm mungesën e të ardhurave, por edhe pamundësinë për të përballuar shpenzime bazë të jetesës, si ushqimi i mjaftueshëm, ngrohja e banesës, shpenzimet e papritura apo aksesin në shërbime cilësore.

Krahasimi me fqinjët e nxjerr Shqipërinë në krye të listës
Në krahasim me vendet fqinje, situata e Shqipërisë mbetet më e rënduar. Mali i Zi, Serbia dhe Maqedonia e Veriut shënojnë nivele dukshëm më të ulëta të popullsisë në rrezik varfërie, zakonisht në intervalin 30–35%. Edhe pse të gjitha vendet e rajonit përballen me sfida të ngjashme, si paga të ulëta, emigrim dhe pabarazi Shqipëria dallon për shkallën e lartë të privimit social dhe pabarazive territoriale. Në terma të varfërisë absolute, Shqipëria nuk është domosdoshmërisht shumë më keq se disa fqinjë, por problemi kryesor qëndron te cilësia e jetesës dhe siguria sociale, që e bëjnë varfërinë më të ndjeshme dhe më të qëndrueshme në kohë.

Pse varfëria mbetet e lartë?
Ekspertët evidentojnë se varfëria në Shqipëri nuk është thjesht pasojë e mungesës së të ardhurave, por rezultat i një kombinimi faktorësh strukturore dhe goditjesh të vazhdueshme. Në qendër të problemit qëndron tregu i punës i brishtë dhe informal, ku një pjesë e madhe e punësimit ofron paga të ulëta dhe mungesë të mbrojtjes sociale, duke e bërë punën të paqëndrueshme dhe të pasigurt për mijëra familje. Këtij realiteti i shtohet rritja ekonomike pa përfshirje, e cila, megjithëse ka prodhuar shifra pozitive në nivel makroekonomik, është përqendruar kryesisht në sektorë si ndërtimi, shërbimet dhe turizmi, pa u reflektuar proporcionalisht në rritjen e mirëqenies apo në uljen reale të varfërisë. Si pasojë, përfitimet e rritjes kanë mbetur të kufizuara në një pjesë të shoqërisë.
Një tjetër faktor i rëndësishëm është pabarazia urbane dhe rurale, ku zonat rurale dhe periferike vuajnë më shumë nga mungesa e shërbimeve bazë, investimeve publike dhe private, si dhe mundësive për punësim. Kjo pabarazi territoriale e bën varfërinë më të thellë dhe më të qëndrueshme në kohë. Në të njëjtën kohë, emigrimi masiv, veçanërisht i të rinjve dhe profesionistëve të kualifikuar, po dobëson kapitalin njerëzor të vendit dhe po redukton potencialin për të ardhura të qëndrueshme afatgjata për familjet dhe ekonominë në tërësi.
Së fundmi, situata është rënduar nga goditje të njëpasnjëshme, si tërmeti, pandemia dhe rritja e fortë e çmimeve në vitet e fundit, të cilat kanë shtyrë më shumë familje drejt varfërisë ose e kanë bërë atë më të thellë dhe më të vështirë për t’u kapërcyer. Në këtë kontekst, varfëria shfaqet si një problem kompleks dhe shumëdimensional, që kërkon përgjigje të koordinuara dhe afatgjata.

Politikat sociale me përmirësime, por jo të mjaftueshme
Qeveria ka ndërmarrë reforma në skemat e ndihmës ekonomike dhe programe mbështetëse për grupet vulnerabël, por efektet e tyre mbeten të kufizuara. Ndihma sociale mbulon vetëm një pjesë të vogël të familjeve në nevojë dhe shpesh nuk arrin të adresojë varfërinë multidimensionale. Edhe reformat në arsim dhe formim profesional kanë nisur të japin disa sinjale pozitive, por ende nuk kanë arritur të ndryshojnë strukturën e tregut të punës apo nivelin e pagave. Parashikimet për vitet në vijim flasin për një rritje ekonomike të moderuar në rajon, përfshirë Shqipërinë.
Kjo mund të krijojë hapësirë për uljen graduale të varfërisë, por vetëm nëse rritja shoqërohet me politika më gjithëpërfshirëse dhe investime në kapitalin njerëzor. Ajo që bën dalli9min me deri më sot janë ndërhyrjet strukturore, përndryshe rreziku është që varfëria të mbetet “e trashëguar”, veçanërisht për fëmijët, të rinjtë dhe zonat rurale.

Rrugët e zgjidhjes
Rrugët e zgjidhjes për uljen e varfërisë nuk shihen më si ndërhyrje të izoluara, por si një proces i ndërthurur politikash ekonomike, sociale dhe institucionale.
Sipas ekspertëve, hapi i parë dhe më vendimtar është krijimi i vendeve të punës formale dhe më të paguara, sepse vetëm puna e qëndrueshme dhe e mbrojtur nga informaliteti mund të nxjerrë familjet nga varfëria afatgjatë dhe të reduktojë pasigurinë ekonomike.
Në të njëjtën kohë, zgjidhja kalon përmes investimeve serioze në arsim, aftësi dhe shëndetësi, të cilat përbëjnë bazën e kapitalit njerëzor. Një sistem arsimor i lidhur më mirë me tregun e punës, trajnime profesionale funksionale dhe shërbime shëndetësore të aksesueshme rrisin produktivitetin dhe mundësitë reale për të ardhura më të larta, veçanërisht për të rinjtë dhe shtresat vulnerabël. Një tjetër shtyllë thelbësore janë politikat sociale më të targetuara dhe më të drejta, që të mos shpërndajnë ndihmë në mënyrë të përgjithshme, por të fokusohen te familjet dhe individët që realisht janë në rrezik varfërie. Kjo nënkupton skema mbështetjeje më efikase, të lidhura me punësimin, arsimin dhe përfshirjen sociale, në vend të ndihmës thjesht kompensuese.
Paralelisht, ekspertët theksojnë nevojën për zhvillim rajonal dhe ngushtim të hendekut urban–rural, pasi varfëria në Shqipëri ka një dimension të fortë territorial. Investimet në infrastrukturë, shërbime publike dhe ekonomi lokale në zonat rurale dhe periferike krijojnë mundësi punësimi aty ku njerëzit jetojnë, duke frenuar emigrimin dhe përqendrimin e varfërisë.
Së fundmi, një rol kyç luan përdorimi më efektiv i fondeve të Bashkimit Europian në kuadër të procesit të integrimit. Kur këto fonde orientohen drejt projekteve që rrisin produktivitetin, përmirësojnë shërbimet publike dhe krijojnë punë cilësore, ato shndërrohen në një mjet konkret për uljen e varfërisë dhe jo thjesht në mbështetje financiare afatshkurtër. Në tërësi, rruga drejt uljes së varfërisë kërkon koherencë politike, fokus te njerëzit dhe një qasje zhvillimi që e sheh mirëqenien sociale si rezultat të rritjes ekonomike të drejtë dhe gjithëpërfshirëse.
Në përfundim, varfëria në Shqipëri nuk është thjesht çështje statistikash, por realitet i përditshëm për qindra mijëra familje. Krahasuar me fqinjët, vendi mbetet në një pozicion më të pafavorshëm, duke treguar se rritja ekonomike, nëse nuk është gjithëpërfshirëse, nuk mjafton. Sfida e vërtetë për vitet në vijim është që politikat ekonomike dhe sociale të përkthehen në jetesë më të mirë reale, jo vetëm në tregues makroekonomikë pozitivë.