Rritja e të ardhurave për frymë deri në 2030 dhe sfidat e mirëqenies sociale

Shqipëria po përjeton një trajektore të qëndrueshme rritjeje ekonomike, me parashikime që tregojnë një zgjerim të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) nga rreth 27 miliardë dollarë amerikanë në 2024 në mbi 35 miliardë dollarë në 2030, duke reflektuar një normë mesatare vjetore rritjeje reale prej 3.5%. Kjo do të çojë në një rritje të të ardhurave për frymë nga rreth 12,250 euro në 2026 në mbi 15,000 euro në 2030, pavarësisht një zvogëlimi demografik që pritet të ulë popullsinë në rreth 2.25 milionë banorë. Megjithatë, këto shifra makroekonomike nuk pasqyrojnë plotësisht mirëqenien e qytetarëve, pasi sfida si shpërndarja e pabarabartë e të ardhurave, emigracioni i lartë, mangësitë në shërbimet publike dhe produktiviteti i ulët vazhdojnë të pengojnë konvergjencën e plotë me standardet e Bashkimit Evropian (BE). Në 2030, Shqipëria pritet të arrijë  deri në 45% të mesatares së PBB-së për frymë të BE-së, e cila parashikohet të jetë rreth 45,000-50,000 euro. Për të maksimizuar përfitimet nga rritja, politikat duhet të fokusohen në reformën demografike, investimet në kapital njerëzor dhe diversifikimin ekonomik, duke synuar një zhvillim të përfshirë që përkthehet në përmirësime reale të jetës së qytetarëve.

Si një ekonomi në tranzicion drejt anëtarësimit në BE deri në 2030, Shqipëria përballet me një paradoks me rritje të fortë makroekonomike e shoqëruar me sfida strukturore që rrezikojnë qëndrueshmërinë afatgjatë. Ky raport analizon parashikimet ekonomike dhe demografike bazuar në të dhëna nga institucione ndërkombëtare si Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN), Banka Botërore dhe Instituti i Statistikave të Shqipërisë (INSTAT), duke theksuar se si rritja e PBB-së për frymë mund të mos garantojë mirëqenie të barabartë.

Ekonomia shqiptare ka treguar elasticitet pas pandemisë COVID-19, me rritje reale të PBB-së prej 3.9% në 2023 dhe parashikime për 3.5-3.6% në 2025-2026, kryesisht të nxitura nga turizmi, ndërtimi dhe konsumi privat. Sipas FMN-së, PBB nominal pritet të arrijë 28.9 miliardë euro, nga 27.3 miliardë euro në 2025 (sipas vlerësimeve paraprake). Duke supozuar një rritje vjetore mesatare prej 3.5% deri në 2030, PBB-ja mund të arrijë 35-36 miliardë euro, në linjë me objektivat qeveritare.Megjithatë, tendencat demografike komplikojnë këtë pamje. Sipas INSTAT, popullsia rezidente ishte 2.363 milionë banorë në 1 janar 2025, duke u zvogëluar me rreth 28,000 banorë në vit për shkak të emigracionit neto negativ dhe normave të ulëta të lindjeve. Projekcionet tregojnë një popullsi prej 2.25 milionë banorësh në 2030, me një moshë mesatare që rritet në 45-46 vjeç. Kjo zvogëlim demografik rrit artificialisht PBB-në për frymë, por krijon presione në tregun e punës, me mungesa të fuqisë punëtore dhe një raport varësie që arrin 57% (pra, për çdo 100 persona në moshë pune, ka 57 të varur).

Në krahasim me BE-në, Shqipëria mbetet larg mesatares. Në 2030, mesatarja e PBB-së për frymë të BE-së pritet të jetë rreth 45,000-50,000 euro, bazuar në rritje mesatare 1.4% vjetore nga niveli aktual prej rreth 43,000 dollarësh (39,000 euro). Kjo do të thotë se Shqipëria do të arrijë vetëm 35-40% të nivelit të BE-së, pavarësisht rritjes më të shpejtë se mesatarja evropiane. Për shembull, vende si Polonia pritet të arrijnë 55,000 dollarë për frymë (PPP) në 2030, duke tejkaluar Italinë dhe Britaninë e Madhe, falë reformave strukturore dhe integrimit të thellë në BE.

Ky hendek thekson nevojën për konvergjencë jo vetëm në shifra makro, por edhe në produktivitet. Shqipëria ka një produktivitet të ulët në krahasim me BE-në, kryesisht për shkak të varësisë nga sektori i shërbimeve (si turizmi, që kontribuon 10-15% të PBB-së) dhe mungesës së investimeve në teknologji. Borxhi publik, i parashikuar të bjerë në 50% të PBB-së në 2030, mbetet një rrezik nëse nuk menaxhohet me disiplinë fiskale.

Por nuk duhet harruar se PBB-ja për frymë është një indikator i rëndësishëm, por jo i plotë i mirëqenies. Ai mat prodhimin ekonomik mesatar, por nuk llogarit shpërndarjen e të ardhurave, ku Shqipëria ka një koeficient Gini rreth 35 (mesatarisht i lartë në Evropë), duke treguar pabarazi të konsiderueshme. Faktorë të tjerë si punësimi (norma e papunësisë rreth 11%, por me nënpunësim të lartë), shërbimet shëndetësore (shpenzime publike vetëm 3% e PBB-së), arsimi (niveli i ulët i aftësive digjitale) dhe infrastruktura (mungesa e rrjeteve të avancuara) pengojnë që rritja të përkthehet në përmirësime individuale.Për qytetarët, kjo do të thotë se edhe me rritje të PBB-së, kostot e jetesës (inflacioni 2.2% në 2024, por në rritje) dhe emigracioni (sidomos i të rinjve) mund të ulin përfitimet reale. Një vend me PBB të lartë për frymë mund të ketë ende varfëri relative nëse pasuria përqendrohet te pakica, siç shihet në disa ekonomi në zhvillim.

Kështu, Shqipëria në 2030 mund të jetë një ekonomi më e fortë, me të ardhura për frymë të rritura, por mirëqenia e vërtetë kërkon më shumë se shifra makro. Duke u fokusuar në njerëz, përmes politikave që promovojnë barazi, inovacion dhe qëndrueshmëri demografike vendi mund të arrijë konvergjencë të vërtetë me BE-në. Qytetarët dhe politikëbërësit duhet të shohin PBB-në si një mjet, jo si qëllim, për një të ardhme më të drejtë dhe prosperuese.