Për debatin për rikrijimin e “Bordit të Transparencës” për çmimet e karburanteve

Debati për rikrijimin e “Bordit të Transparencës” për çmimet e karburanteve rikthehet pothuajse çdo herë që çmimet në pompë rriten ndjeshëm dhe krijojnë presion ekonomik dhe social. Në pamje të parë duket si një reagim ndaj luhatjeve të tregut ndërkombëtar, por në të vërtetë ky debat lidhet me një problem më të thellë strukturor të tregut të karburanteve në Shqipëri.Në thelb, bordi është një mekanizëm administrativ që synon të stabilizojë përkohësisht tregun duke vendosur kufij për çmimin e shitjes dhe marzhet e operatorëve. Përvoja e vitit 2022 tregoi se një instrument i tillë mund të përdoret për të frenuar rritjet e menjëhershme të çmimeve ose për të parandaluar sjellje spekulative në treg. Megjithatë, bordi nuk u kthye me funksione të plota në një instrument që zgjidhi problemet strukturore të këtij tregu. Ai ndërhyri në rezultat, pra në çmimin final, por jo në faktorët që e prodhojnë atë.

Arsyeja pse ky debat rikthehet vazhdimisht lidhet me mënyrën se si është transformuar tregu i karburanteve në Shqipëri gjatë dy dekadave të fundit. Së pari, vendi ka humbur kapacitetin e përpunimit të brendshëm të naftës pas mbylljes dhe degradimit të rafinerive që dikur funksiononin si element stabilizues i furnizimit. Me zhdukjen e këtij segmenti të zinxhirit energjetik, tregu u orientua pothuajse tërësisht drejt importit, duke e bërë çmimin e brendshëm shumë më të ndjeshëm ndaj luhatjeve të tregjeve ndërkombëtare.Së dyti, gradualisht u dobësua edhe roli i shtetit në garantimin e rezervave strategjike të karburanteve. Në shumë vende europiane, rezervat shtetërore funksionojnë si një mekanizëm sigurie që amortizon goditjet e tregut dhe garanton furnizimin në situata krize. Në Shqipëri ky koncept është dobësuar dhe pjesa më e madhe e përgjegjësisë për rezervat është zhvendosur te operatorët privatë. Si rezultat, shteti ka shumë më pak instrumente për të ndikuar në stabilitetin e tregut.Së treti, struktura e tregut është formësuar gjithnjë e më shumë nga një model i orientuar drejt tregtisë së importit dhe shpërndarjes, një model që është konsoliduar edhe nga politika ekonomike ndër vite. Ky orientim ka forcuar rolin e operatorëve tregtarë në zinxhirin e furnizimit dhe ka reduktuar instrumentet publike të menaxhimit të sektorit energjetik. Në këtë kontekst, vendi mbetet i ekspozuar ndaj zhvillimeve të jashtme dhe me një hapësirë relativisht të kufizuar ndërhyrjeje për shtetin.

Kjo është arsyeja pse çdo rritje e çmimit të karburanteve rikthen në mënyrë ciklike diskutimin për Bordin e Transparencës.Në mungesë të instrumenteve të tjera më strukturore, si kapacitetet e përpunimit, rezervat strategjike funksionale apo një treg më konkurrues Bordi shihet si një mekanizëm i shpejtë për të ndërhyrë në çmim. Por përvoja e deritanishme tregon se ai nuk arriti të krijojë as momentin e pritur të besimit publik për transparencën e tregut. Përkundrazi, mënyra e funksionimit të tij shpesh u perceptua si një proces i mbyllur vendimmarrjeje, ku metodologjia e llogaritjes së çmimeve dhe kostove nuk u bë plotësisht e qartë për publikun.

Një problem tjetër i rëndësishëm është se pas përfundimit të funksionimit të bordit nuk u publikua një raport i plotë dhe i pavarur që të analizonte efektivitetin real të këtij mekanizmi: sa ndikoi ai në frenimin e rritjes së çmimeve, sa transparencë krijoi në treg dhe cilat ishin kostot apo përfitimet për konsumatorët dhe operatorët. Mungesa e një vlerësimi të tillë ex-post e bën edhe më të vështirë të justifikohet rikthimi i të njëjtit instrument pa një analizë të qartë të rezultateve të tij.

Në këtë kontekst, debati për rikrijimin e Bordit të Transparencës duhet të lexohet edhe në dritën e zhvillimeve të pritshme fiskale. Qeveria në paralelizëm me vendimin e qeverisë italiane pritet të ndërmarrë një vendim për uljen e akcizës së karburanteve, një masë që nuk rezulton të ketë qenë pjesë e ndonjë politike të paralajmëruar më parë dhe që përbën një ndërhyrje të menjëhershme në strukturën e çmimit. Ky vendim shfaqet si një reagim ad hoc ndaj presionit të çmimeve, më shumë sesa si pjesë e një strategjie të qëndrueshme fiskale dhe të energjisë.Një qasje e ngjashme është ndjekur vërtet edhe nga vende të tjera europiane, si Italia, e cila ka aplikuar së fundmi një ulje të përkohshme të akcizës së karburantit me rreth 20–25 cent për litër, me qëllim amortizimin e rritjes së çmimeve për konsumatorët. Megjithatë, në rastin italian masa është konceptuar qartësisht si e përkohshme, me afat dhe kosto të deklaruar buxhetore, si dhe e shoqëruar me mekanizma monitorimi për të shmangur abuzimet në treg.Në kontrast, ndërhyrja në Shqipëri duket se vjen pa një kornizë të qartë transparence dhe pa një analizë të publikuar mbi efektet fiskale dhe shpërndarëse. Kjo e bën edhe më të rëndësishëm diskutimin mbi rolin e Bordit të Transparencës: nëse ai rikrijohet, duhet të jetë pjesë e një arkitekture më të gjerë të politikës publike që kombinon instrumentet fiskale (si akciza) me mekanizmat e monitorimit të tregut, dhe jo të funksionojë si zëvendësim i tyre.Nëse do, mund ta integroj drejtpërdrejt në strukturën e plotë të artikullit duke ruajtur stilin editorial të Polifakt.

Pikërisht për këto arsye, në analizat e saj, ALTAX është shprehur kritike ndaj këtij mekanizmi në kontekstin ekonomik të vendit. Qëndrimi kritik nuk lidhet me nevojën për të mbrojtur konsumatorin në situata krize, por me faktin se bordi u aplikua në një mjedis me transparencë të kufizuar dhe pa mekanizma të qartë të llogaridhënies publike. Nëse politika publike ndërhyn drejtpërdrejt në çmimet e tregut, atëherë transparenca e plotë e metodologjisë dhe përgjegjësia politike për rezultatet duhet të jenë elemente thelbësore të këtij procesi.Përvoja ndërkombëtare tregon se mekanizma të tillë përdoren kryesisht në situata krize, kur shteti ka ezauruar të gjitha instrumentet e tjera të politikës ekonomike. Edhe në vende si Kosovo apo Greece janë vendosur përkohësisht kufij për marzhet ose monitorim i rreptë i çmimeve në periudha të rritjeve të forta të tregut energjetik. Por këto masa konsiderohen gjithmonë të përkohshme dhe të jashtëzakonshme.

Nga kjo perspektivë, rikthimi i Bordit të Transparencës në Shqipëri duhet parë më shumë si një instrument i fundit ndërhyrjeje, që përdoret për të stabilizuar përkohësisht tregun në momentet më të vështira. Nëse ai përdoret si reagimi i parë ndaj çdo rritjeje çmimi, rrezikon të zëvendësojë reformat që do të duhej të adresonin realisht dobësitë strukturore të sektorit.Në fund, problemi i tregut të karburanteve nuk është vetëm çmimi në pompë, por mënyra se si është ndërtuar i gjithë sistemi i furnizimit dhe i sigurisë energjetike. Duhen adresuar këto elemente, pra kapacitetet e përpunimit, rezervat strategjike dhe strukturën e tregut dhe deri sa këto nuk bëhen përdoret si mbulesë dhe për të treguar edhe diplomatikisht, se jemi njësoj me vende që e përdorin efektivisht atë.Në realitet, çdo debat për bordin do të rikthehet periodikisht, për aq kohë sa vlen për sytë e publikut pasi ai trajton pasojën, jo shkakun e problemit.Në fakt, konsumatorin nuk e mbron dot për aq kohë sa ndërhyrja kufizohet vetëm te administrimi i përkohshëm i çmimit, ndërsa faktorët që e formojnë atë (struktura e tregut, niveli i konkurrencës, transparenca e kostove dhe përgjegjësia institucionale) mbeten të pandryshuar.