Indeksi i Fizibilitetit të Premtimit për “Fondi Sovran për Burimet Natyrore”

1. Qartësia e Premtimit ✅

   📊 Vlerësimi: (4.8/5)

Premtimi është mjaft i qartë, duke specifikuar se 50% e fitimit neto çdo vit nga aktiviteti ekonomik në burimet natyrore do të depozitohet në një Fond Sovran. Ky fond do të përdoret vetëm për investime publike të lidhura me mbështetje sociale, ndihmën ekonomike, bursat për studentë dhe infrastrukturën, duke e fokusuar përdorimin e tij për përmirësimin e kushteve të jetesës për qytetarët dhe zhvillimin e ekonomisë lokale. Ky mekanizëm synon të sigurojë përdorimin e burimeve natyrore për përfitim të përgjithshëm publik.

🔹 Dobësi:Nëse nuk krijohet një mekanizëm i qartë mbikëqyrjeje dhe raportimi për këtë fond, mund të ketë mundësi për abuzime dhe përdorim të gabuar të fondeve.

2. Situata Aktuale dhe Problemet Kryesore ⚠️

   📊 Vlerësimi: (4.2/5)

Aktualisht, Shqipëria nuk ka një fond të centralizuar për burimet natyrore, dhe shpesh fitimet nga këto aktivitete nuk përdoren për investime publike afatgjata. Shpesh, të ardhurat nga burimet natyrore janë të menaxhuara nga qeveria qendrore pa një shpërndarje të drejtë në investime lokale ose për mbështetje sociale, gjë që ndikon në mungesën e mundësive të qëndrueshme për zhvillim.

🔹 Probleme thelbësore:

• Mungesa e një mekanizmi të centralizuar që siguron ndarjen dhe përdorimin e fitimeve nga burimet natyrore për investime të drejtpërdrejta.

• Mundësia e keqmenaxhimit të këtyre burimeve nga qeveritë e mëparshme, pa një mbikëqyrje të mjaftueshme dhe transparencë.

3. Masat e Nevojshme për Zbatimin e Premtimit ✅

   📊 Vlerësimi: (4.6/5)

🔹 Krijimi i Fondit Sovran:Do të kërkohet një ligj i veçantë për të krijuar Fondin Sovran për Burimet Natyrore, i cili do të duhet të përmbajë rregulla të qarta për arkëtimin e fitimeve dhe përdorimin e tyre. Ky fond duhet të ketë një strukturë të fortë mbikëqyrjeje për të siguruar transparencën dhe drejtësinë në përdorimin e fondeve.

🔹 Mekanizmi i mbikëqyrjes dhe transparencës:Për të siguruar që Fondi Sovran të përdoret në mënyrë të drejtë dhe të efektshme, është e nevojshme të krijohet një sistem mbikëqyrjeje, i cili mund të përfshijë auditime të pavarura dhe raporte të rregullta mbi përdorimin e fondeve. Kjo do të sigurojë që investimet të realizohen për të mirën e komunitetit dhe jo për interesa të ngushta politike.

4. Kostoja e Projektit dhe Burimet e Financimit ⚠️

   📊 Vlerësimi: (4.5/5)

🔹 Kosto totale e parashikuar për realizimin e nismës:

Masa	Kosto vjetore (milionë euro)
Krijimi dhe administrimi i Fondit Sovran	2 – 5
Përdorimi i fondeve për investime publike	10 – 50
TOTAL (për 1 vit)	Varet nga fitimi nga burimet natyrore

🔹 Burimet e mundshme financimi:Financimi për këtë fond do të vijë nga 50% e fitimit neto që gjenerohet nga aktivitetet në burimet natyrore, si minerale dhe hidrokarbure. Fondet mund të shpenzohen për investime në shërbime sociale dhe infrastrukturë, si dhe për mbështetje të studentëve dhe bizneseve.

⚠️ Rrezik:Nëse fitimet nga burimet natyrore janë të pasigurta ose çmimet ndërkombëtare të këtyre burimeve bien, mund të ketë mangësi në fonde për të mbështetur investimet publike. Kjo mund të sjellë vonesa ose ulje të efektivitetit të përdorimit të këtyre fondeve.

5. Ndikimi Ekonomik dhe Social ✅

   📊 Vlerësimi: (4.7/5)

🔹 Ndikime pozitive:

• Ky fond mund të ndihmojë në financimin e projekteve të rëndësishme sociale dhe infrastrukturës, si ndihma për ata që kanë nevoja dhe investime në arsim dhe shëndetësi.

• Do të sigurojë që fitimet nga burimet natyrore përdoren për përfitim të përgjithshëm publik dhe zhvillim të qëndrueshëm të ekonomisë.

• Mund të ndihmojë në diversifikimin e burimeve të financimit për qeverinë, duke ulur varësinë nga burimet tradicionale të financimit të buxhetit.

🔹 Rreziqe të mundshme:

• Ndonëse fondi mund të sjellë përfitime të mëdha, mund të ketë pasiguri nëse fitimet nga burimet natyrore janë të papërshtatshme ose të paqëndrueshme.

• Ka mundësi për abuzime dhe përdorim të keq të fondeve, veçanërisht nëse nuk ka mbikëqyrje të duhur ose transparencë.

6. Afati i Zbatimit ⚠️

   📊 Vlerësimi: (4.3/5)

🔹 Fazat e zbatimit të premtimit

Faza	Periudha	Veprimet kryesore
Faza 1	2025 – 2026	Krijimi i ligjit dhe strukturës për Fondin Sovran, si dhe vendosja e mekanizmave të arkëtimit të fitimeve.
Faza 2	2027 – 2028	Implementimi i plotë i Fondit Sovran dhe përdorimi i fondeve për projekte të caktuara publike.
Faza 3	2029 – 2030	Rishikimi i efektivitetit të Fondit Sovran dhe adaptimi i politikave për të siguruar që përdorimi i fondeve të jetë sa më i efektshëm.

🔹 Sfida kryesore:

• Ndryshimi i legjislacionit dhe krijimi i një Fondi Sovran mund të kërkojë kohë dhe mund të ndeshet me pengesa ligjore ose politike.

• Ndërsa mund të ketë përfitime të mëdha, mund të ndodhin sfida për sa i përket menaxhimit të fondeve dhe kontrollit të përdorimit të tyre.

📌 Vlerësimi Final – Indeksi i Fizibilitetit: 4.6/5

Kategori	Vlerësim	Simboli
Qartësia e Premtimit	4.8	✅
Situata Aktuale	4.2	⚠️
Masat për Zbatimin	4.6	✅
Kostoja dhe Financimi	4.5	⚠️
Ndikimi Ekonomiko-Social	4.7	✅
Afati i Zbatimit	4.3	⚠️

Premtimi për krijimin e një Fondi Sovran për Burimet Natyrore ka potencialin të krijojë një sistem të qëndrueshëm dhe të drejtë për përdorimin e fitimeve nga burimet natyrore. Ky fond mund të mbështesë investime në infrastrukturë, ndihma sociale dhe mbështetje për arsimin, duke përmirësuar cilësinë e jetesës për qytetarët. Megjithatë, për zbatimin e suksesshëm të këtij premtimi, është e nevojshme krijimi i një kuadri ligjor të fortë dhe një mekanizëm mbikëqyrës për të siguruar transparencën dhe menaxhimin e duhur të fondeve