Pse kontrasti ekonomik në Shqipëri po thellohet dhe çfarë duhet bërë ndryshe?
Në Shqipëri është konsoliduar një realitet që të gjithë e ndjejnë, por pak e artikulojnë me forcën që meriton. Qytetarët përballen me vështirësi të vazhdueshme ekonomike, ndërsa pasuria e disa funksionarëve publikë dhe rretheve të tyre rritet në mënyrë disproporcionale.
Sipas raportit të Kombeve të Bashkuara “World Social Report 2025”, politikat fiskale të Shqipërisë kanë një ndikim të dobët në uljen e pabarazisë, duke e renditur vendin mes atyre me efekte të kufizuara fiskale, krahas Rusisë, Serbisë dhe Malajzisë, ku koeficienti Gini për të ardhurat e tregut ndryshon minimalisht nga ai i të ardhurave të disponueshme pas taksave dhe transferimeve.
Kjo tregon se sistemi i taksave dhe programet sociale nuk arrijnë të ngushtojnë hendekun mes të pasurve dhe të varfërve, ndryshe nga vendet veriore evropiane si Irlanda apo Belgjika, ku pabarazia ulet me mbi 12-16 pikë përqindjeje falë mekanizmave efektivë fiskalë.
Ky dallim nuk është më thjesht një përshtypje, por një model që dallohet qartë në analizat e ekspertëve vendas të ekonomisë, në raportet periodike të organizatave që monitorojnë qeverisjen, prokurimet dhe financat publike, në hetimet e SPAK si edhe në gjetjet e institucioneve të pavarura të shoqërisë civile.
Për shembull, Raporti i Rregullt Ekonomik i Ballkanit Perëndimor i Bankës Botërore për vjeshtën 2025 thekson se Shqipëria ka pasur një rritje ekonomike prej 3.4% në tremujorin e parë të 2025-ës, por papunësia e përgjithshme mbetet në 9.4%, ndërsa ajo e të rinjve arrin në 18.9%, duke nxjerrë në pah se rritja nuk shpërndahet në mënyrë të barabartë.
Në terrenin e përditshëm, qytetarët përballen me çmime që rriten më shpejt se pagat, me shërbime publike që shpesh mbeten të pakta dhe të kushtueshme, dhe me një treg pune që ofron siguri të ulët dhe sfida të larta.
Në të kundërt, të dhënat dhe monitorimet tregojnë se një segment i ngushtë i lidhur me pushtetin vazhdon të përfitojë nga kontrata publike të përqendruara, skema privilegjuese dhe një sistem kontrolli institucional që shpesh është i dobët, formal, ose i pambështetur në rezultate reale.
Sipas raportit të Bankës Botërore për Financat Publike në Shqipëri (2025), shpenzimet publike janë rritur vit pas viti, por nuk përkthehen në ulje të kostos së jetesës apo rritje të cilësisë së shërbimeve, duke krijuar një hendek mes potencialit buxhetor dhe rezultateve reale sociale.
Për më tepër, Raporti i FMN-së për Misionin e Artikullit IV të 2025-ës parashikon një rritje të PBB-së reale prej 3.5% për 2025-ën, por nënvizon se inflacioni do të rritet gradualisht në 2.2%, ndërsa tregu i punës mbetet i ngushtë me papunësi të ulët rekord, por me informalitet të lartë që pengon hyrjen e të rinjve në treg.
Pabarazia që krijohet jo nga tregu, por nga qeverisja
Ekspertë ekonomikë dhe organizata të specializuara në monitorimin e financave publike kanë evidentuar se shumë prej vendimeve buxhetore dhe procedurave të prokurimit krijojnë avantazhe të strukturuara për një pakicë.
Kur tenderat përsëriten me të njëjtët fitues, kur projektet kapitale shpallen në mungesë të konkurrencës reale, ose kur mungojnë auditimet e thelluara, përfitimet ekonomike nuk shpërndahen drejt qytetarëve, por drejt rrjeteve të lidhur me pushtetin.
Raporti i Zgjerimit të BE-së për Shqipërinë 2025 thekson nevojën për forcimin e sistemit të parandalimit të korrupsionit në prokurimet publike, duke nënvizuar se problemet vazhdojnë të pengojnë shpërndarjen e drejtë të fondeve.
Ndërkohë, qytetarët përballen me rritjen e kostove bazë, qirave, ushqimeve, energjisë, të cilat nuk kompensohen nga rritje të qëndrueshme pagash apo politika sociale të targetuara.
Rezultati është një zhvendosje e mundësive ekonomike nga shumica drejt pakicës, siç evidentohet nga Raporti Social Botëror i OKB-së, ku Shqipëria rrezikon thellimin e pabarazive sociale për shkak të dështimit të shtetit në mbrojtjen e grupeve vulnerabël.
Sipas të dhënave të Bankës Botërore, pabarazia gjinore përkeqëson situatën, me gratë që përballen me pabarazi më të lartë në kreditë private dhe akses në tregun e punës.
Pasurimi i funksionarëve publikë nuk është rastësi individuale, por pasojë sistemike
Raportet e qeverisjes së mirë dhe analizat e riskut institucional tregojnë se problemi nuk qëndron vetëm te individët, por te mekanizmat që i lejojnë ata të përfitojnë: prokurime me transparencë të ulët, vendimmarrje të centralizuar, kontrolle të dobëta mbi konfliktin e interesit, mungesë vlerësimi të rezultateve të projekteve, deklarime pasurie që verifikohen sipërfaqësisht.
Hetimet e SPAK-ut në 2025-ën konfirmojnë këtë, me akuza kundër figurave të larta si ish-presidenti Ilir Meta për korrupsion, pastrim parash dhe evazion fiskal, si dhe pezullimin e zëvendëskryeministres Belinda Balluku për shkelje në tendera.
Në këtë mjedis, pasurimi i disa funksionarëve nuk është devijim, por simptomë e një sistemi që nuk është i ndërtuar për t’i mbrojtur interesat e publikut. Raporti i Chandler Good Government Index 2025 vlerëson se Strategjia Kombëtare Kundër Korrupsionit 2024-2030 është miratuar, por zbatimi mbetet i dobët, duke lejuar vazhdimin e praktikave korruptive
Qytetarët paguajnë më shumë, marrin më pak
Shqipëria ka rritur shpenzimet publike vit pas viti, por efektet tek qytetarët janë të zbehta. Analizat e ekspertëve tregojnë se shumë fonde nuk përkthehen në ulje të kostos së jetesës, nuk rrisin cilësinë e shërbimeve, nuk sjellin rritje reale pagash, nuk e ulin pabarazinë.
Në vend të kësaj, shpenzimet shpesh kanalizohen në projekte që nuk adresojnë nevojat e qytetarëve, duke krijuar hendek mes potencialit buxhetor dhe rezultateve ekonomike e sociale.
Sipas FMN-së, edhe pse PBB-ja pritet të rritet me 3.5% në 2025, rreziqet sistemike në sektorin financiar mbeten të përmbajtura, por informaliteti dhe barrierat në tregun e punës pengojnë shpërndarjen e barabartë të përfitimeve.
Raporti i Bankës Botërore nënvizon se korrupsioni ka ndikim direkt në rritjen ekonomike, FDI dhe cilësinë e shërbimeve, duke e bërë Shqipërinë më pak tërheqëse për investime të huaja.
Çfarë duhet bërë ndryshe në 2026?
Rekomandimet klasike janë të njohura, por problemi nuk qëndron te mungesa e ideve, por te qasja. Ajo që duhet është ndryshim i mënyrës së të menduarit, jo thjesht shtim i instrumenteve.
Raporti i OKB-së sugjeron një model më të drejtë të shpërndarjes së të ardhurave me rol më aktiv të shtetit në mbrojtjen e grupeve vulnerabël, për të shmangur thellimin e pabarazive.
A. Nga transparencë “për sy e faqe”, në transparencë funksionale
Publikimi i të dhënave nuk mjafton. Ato duhet të jenë të hapura, të krahasueshme, të analizueshme dhe të aksesueshme për publikun, median dhe institucionet. Transparenca duhet të shërbejë si mjet kontrolli, jo si dekor administrativ.
Raporti i BE-së 2025 kërkon forcimin e funksionimit të sistemit të prokurimeve për të parandaluar korrupsionin, duke theksuar nevojën për të dhëna të hapura.
B. Nga kontroll procedural, në kontroll të efektit
Nuk ka vlerë të dihet vetëm nëse një kontratë është bërë sipas rregullave. Duhet të dihet nëse ajo kontratë ka prodhuar vlerë për qytetarët. Fokus i vërtetë duhet të jetë te efektiviteti, jo te formularët. Analizat e Bankës Botërore tregojnë se auditimet e thelluara mungojnë, duke lejuar shpërdorimin e fondeve.
C. Nga kontroll i deklarimeve, në kontroll të rrjedhës së pasurisë
Deklarimet individuale nuk mjaftojnë. Duhet analizuar rrjedha e pasurisë, lidhjet ekonomike, përfshirjet e palëve të treta dhe kompanive që marrin kontrata publike. Pasuria nuk duhet parë vetëm në emër, por në strukturë.
Hetimet e SPAK-ut në 2025, si ato për inceneratorët e Tiranës, kanë çuar në dënime të zyrtarëve bashkiakë, duke nxjerrë në pah nevojën për verifikime më të thella.
D. Nga masa të përkohshme, në politika mbrojtëse strukturore
Politikat që reagojnë vetëm gjatë krizave nuk e zgjidhin problemin. Duhet krijuar një arkitekturë fiskale që automatikisht mbron shtresat vulnerabël, ul barrën e konsumatorëve dhe garanton që çdo krizë ekonomike të mos paguhet vetëm nga familjet me të ardhura të ulëta.
Raporti i OKB-së paralajmëron se pa një rol më aktiv të shtetit, pabarazia do të pengojë zhvillimin e qëndrueshëm dhe kapitalin njerëzor.
Shqipëria ka burime, por mungon drejtimi
Pabarazia e sotme nuk buron nga mungesa e fondeve apo mundësive, por nga mënyra se si ato menaxhohen dhe shpërndahen. Qytetarët paguajnë më shumë sesa marrin, ndërsa disa aktorë përfitojnë më shumë sesa kontribuojnë.
Ky model jo vetëm që është i padrejtë, por është ekonomikisht i paqëndrueshëm dhe politikisht i rrezikshëm, siç nënvizohet nga raportet e FMN-së dhe Bankës Botërore që parashikojnë moderim të rritjes në 3.5% në mesatare afatmesme për shkak të pasigurive globale dhe problemeve të brendshme si korrupsioni.
Shqipëria ka potencial për një ekonomi që shpërndan vlerë në mënyrë të drejtë dhe rrit mirëqenien e shumicës. Por kjo mund të ndodhë vetëm kur politika, prokurimi dhe financat publike orientohen realisht drejt interesit të qytetarëve. Ndryshimi nuk është teknik, por qasje dhe pa këtë qasje të re, hendeku midis vështirësive të shumicës dhe pasurimit të pakicës do të vazhdojë të zgjerohet duke cenuar besimin, stabilitetin dhe zhvillimin afatgjatë të vendit.