Në Shqipërinë e këtij momenti historik po kristalizohet një ndjesi e përhapur që nuk shprehet gjithmonë me zë të lartë, por ndihet në biseda private, në rrjetet sociale, në heshtjen e pjesëmarrjes publike.
Një pjesë e madhe e qytetarëve nuk e përkufizon veten si të varfër apo të përjashtuar, por si të pafuqishëm. Pafuqia nuk lidhet domosdoshmërisht me mungesën e të ardhurave, por me mungesën e ndikimit. Kjo është diferenca mes zhvillimit formal dhe përjetimit real të tij.
Ekonomia shqiptare në vitet e fundit ka shfaqur ritme rritjeje që në letër duken pozitive. Investimet, turizmi, ndërtimi dhe disa sektorë shërbimesh kanë gjeneruar dinamikë.
Megjithatë, për shumë familje, përditshmëria matet me çmimet në rritje, me pasigurinë e kontratave të punës, me vështirësinë për të kursyer dhe me pamundësinë për të planifikuar afatgjatë.
Kur statistikat dhe përvoja personale nuk përputhen, lind një hendek psikologjik. Në atë hendek fillon të rritet ndjesia e dobësisë.
Një faktor që po e thellon këtë perceptim është mënyra si shihet vendimmarrja publike.
Kur politikat e rëndësishme formësohen larg syrit qytetar dhe konsultimet perceptohen si formale, krijohet ideja se loja është e mbyllur. Edhe nëse institucionet funksionojnë sipas procedurave, mungesa e transparencës së kuptueshme dhe komunikimit të drejtpërdrejtë ushqen mosbesimin. Njerëzit nuk kërkojnë domosdoshmërisht të jenë pjesë e çdo vendimi, por duan të ndiejnë se zëri i tyre ka peshë.
Perceptimi i pabarazisë para rregullave është ndoshta elementi më i ndjeshëm.
Edhe kur ka raste ndëshkimi dhe reforma në drejtësi, narrativa që dominon shpesh është se sistemi toleron më shumë ata që kanë pushtet ekonomik ose politik. Në shoqëri të vogla, ku rrjetet e njohjeve janë të forta dhe informacioni qarkullon shpejt, çdo rast i dyshuar padrejtësie amplifikohet dhe shndërrohet në simbol. Kur rregullat duken selektive, qytetari fillon t’i shohë ato si pengesë, jo si mbrojtje.
Emigrimi i vazhdueshëm i të rinjve e thellon këtë gjendje.
Largimi nuk është vetëm vendim individual për një jetë më të mirë, por edhe një tregues kolektiv i mungesës së besimit në mobilitetin social brenda vendit. Kur energjia, talenti dhe ambicia orientohen jashtë, brenda krijohet një boshllëk shprese. Ky boshllëk ushqen idenë se mundësitë reale janë të kufizuara dhe të përqendruara.
Rreziku më i madh nuk është kriza ekonomike në kuptimin klasik, por konsolidimi i një identiteti shoqëror që e sheh veten si të dobët përballë një strukture të fortë dhe të pakontestueshme.
Në vitin që jemi kjo ndjesi po normalizohet dhe ajo po prodhon apati, polarizim dhe informalitet.
Një shoqëri që nuk beson se rregullat janë të drejta fillon të kërkojë rrugë anësore për të mbijetuar. Në plan afatgjatë kjo minon vetë themelet e shtetit dhe tregut.
Dalja nga kjo dilemë kërkon zhvendosje nga logjika e forcës te logjika e rregullave.
Forca individuale, qoftë politike apo ekonomike, mund të imponojë përkohësisht stabilitet, por vetëm rregullat e qarta dhe të zbatueshme për të gjithë krijojnë legjitimitet.
Transparenca duhet të jetë e kuptueshme dhe jo vetëm e publikuar.
Politikat ekonomike duhet të synojnë rritjen e pagës reale dhe produktivitetit, jo vetëm zgjerimin e volumit ekonomik. Drejtësia duhet të perceptohet si e barabartë, sepse perceptimi është pjesë e realitetit institucional.
Qeveria sot nuk është përballë një kolapsi, por përballë një prove besimi.
Nëse institucionet arrijnë të rikthejnë ndjesinë e barazisë para rregullave dhe të krijojnë kanale reale ndikimi për qytetarët, narrativa e dobësisë do të zbehet gradualisht.
Nëse jo, hendeku mes zhvillimit formal dhe përjetimit shoqëror do të thellohet.
Në fund, çështja nuk është nëse ekzistojnë të fortë dhe të dobët.
Çështja është nëse sistemi ndërton rregulla që e bëjnë forcën të përgjegjshme dhe dobësinë të mbrojtur.
Aty vendoset legjitimiteti i një shoqërie moderne.