Hendeku i madh i ndotjes së Ajrit: BE-ja vs. Ballkanit Perëndimor dhe Shqipërisë

Në një botë ku ndryshimet klimatike dhe ndotja e ajrit po kërcënojnë shëndetin publik dhe zhvillimin e qëndrueshëm, një analizë e thellë tregon dallime të mëdha midis Bashkimit Evropian (BE), Ballkanit Perëndimor (BP) dhe Shqipërisë. Ndotja e ajrit, e nxitur kryesisht nga grimcat e imëta si PM2.5, NO2 dhe O3, vjen nga burime antropogjene si transporti, industria dhe ngrohja shtëpiake. BE-ja shërben si model suksesi falë politikave të forta si Green Deal Evropian (GDE), ndërsa BP, duke përfshirë Shqipërinë, Bosnjën dhe Hercegovinën, Kosovën, Malin e Zi, Maqedoninë Veriore dhe Serbinë, përballet me sfida të trashëguara nga varësia nga qymyri dhe urbanizimi i pakontrolluar.
Objektivi i kësaj analize është të krahasojë nivelet e ndotjes, faktorët kontribues, politikat dhe progresin midis BE-së dhe BP-së, me fokus te Shqipëria, bazuar në të dhëna deri në nëntor 2025. Të dhënat vijnë nga Agjencia Evropiane për Mjedisin (EEA), IQAir, raportet e GDE dhe Green Agenda për Ballkanin Perëndimor (GAWB).

Politikat mjedisore dhe Ndotja e Ajrit në BE
Në BE, niveli mesatar vjetor i PM2.5 ka rënë në 10 μg/m³ në 2025, me një reduktim 20-25% që nga 1990, falë GDE-së që ka investuar 1 trilion euro (60-70% të shfrytëzuara). Standardet Euro 6 dhe skema ETS kanë krijuar 20,000 vende pune të gjelbra në vit dhe kanë ulur vdekjet e parakohshme në 250,000 në vit. Megjithatë, sfidad përfshijnë pabarazi rajonale, si midis Polonisë dhe Gjermanisë, dhe kostot e teknologjive të gjelbra. Këto politika shërbejnë si model për BP dhe Shqipërinë në rrugën drejt integrimit në BE.

Në BP, nivelet e PM2.5 arrijnë 18-25 μg/m³ në 2025, 1.8-2.5 herë më larta se në BE, me kulme dimërore deri në 50-150 μg/m³. Reduktimi modest 5-15% që nga 2019 vjen falë GAWB-së (9 miliardë euro, vetëm 30-40% të zbatuara). Faktorët kryesorë janë varësia nga qymyri (50-70%, deri në 97% në Kosovë), ngrohja shtëpiake (29-40%) dhe transporti urban (50%), duke shkaktuar 30,000 vdekje të parakohshme në vit me norma 83-183/100,000 banorë. Krahasimi me BE-në tregon progresin e ngadaltë për shkak të burokracisë, ndërsa Shqipëria ka nivele të ngjashme, por avantazhe nga energjia hidraulike (40%), me sfida si varfëria energjetike (29%).

Në profilet e vendeve të tjera: Serbia varet shumë nga qymyri; Bosnja ka kulme dimërore në Sarajevë; Kosova përballet me ndotje ekstreme nga termocentralet; Mali i Zi ndikohet nga faktorët bregdetarë; dhe Maqedonia Veriore ka nivele të larta urbane.

Ndotja e Ajrit në Shqipëri
Në Shqipëri, nivelet kombëtare të PM2.5 janë 18-25 μg/m³, me tendenca ulëse 5-15% midis 2020-2025, por episode dimërore të larta dhe ndikime shëndetësore që kontribuojnë në mijëra vdekje vjetore, plus kosto ekonomike nga humbjet e produktivitetit. Progresi i GAWB-së përfshin 12 stacione të reja monitorimi, por zbatimi është i ngadaltë. Në qytete si Tirana dhe Durrësi, ndotja vjen nga trafiku; Vlora dhe Saranda nga pluhuri saharian; ndërsa Ksamil është më i pastër, por i ndikuar nga turizmi.

BP luan rolin e një rajoni të prekur rëndë (30,000 vdekje/vit), me sfida si varësia nga qymyri dhe zbatimi i dobët i politikave. BE-ja është lider në reduktim (250,000 vdekje/vit, -15%), me investime të mëdha. Ky kontrast hap rrugë për bashkëpunim.
BE-ja ka arritur progres të qëndrueshëm falë politikave të forta, ndërsa BP dhe Shqipëria kërkojnë zbatim më të shpejtë të GAWB-së, investime sociale dhe bashkëpunim me BE-në për të mbyllur hendekun, duke mbrojtur shëndetin dhe mjedisin.
Ky artikull është pjesë e raportit “Ndotja e ajrit në Shqipëri dhe Ballkanin Perëndimor” nga Altax.al.