Çmimi i naftës dhe goditjet zinxhir që prekin buxhetin, bizneset dhe qytetarët

Rritja e çmimit të naftës në Shqipëri nuk është thjesht një zhvillim i tregut energjetik, por një faktor që ndikon drejtpërdrejt në stabilitetin ekonomik dhe social të vendit. Karburanti është një input themelor për transportin, prodhimin dhe shpërndarjen e mallrave, ndaj çdo ndryshim i çmimit të tij përhapet me shpejtësi në të gjithë ekonominë.
Analizat e qendrave studimore si ALTAX, si dhe studime fiskale ndërkombëtare, tregojnë se ndikimi i karburanteve në Shqipëri shfaqet njëkohësisht në tre nivele kryesore: në financat publike përmes të ardhurave fiskale, në aktivitetin e bizneseve përmes kostove të prodhimit dhe logjistikës, dhe në mirëqenien e qytetarëve përmes kostos së jetesës dhe inflacionit.
Shqipëria është një ekonomi pothuajse tërësisht e varur nga importi i karburanteve. Nafta dhe derivatet e saj importohen kryesisht nga tregjet ndërkombëtare dhe paguhen në valutë të huaj. Kjo e bën çmimin e karburantit të ndjeshëm jo vetëm ndaj zhvillimeve në tregjet globale të energjisë, por edhe ndaj kursit të këmbimit dhe dinamikës së kërkesës së brendshme. Në këtë kontekst, çdo rritje e çmimit të naftës shndërrohet në një faktor që ndikon në mënyrë të drejtpërdrejtë në inflacion, në kostot e prodhimit dhe në strukturën e të ardhurave të buxhetit të shtetit.Në aspektin fiskal, karburantet janë një nga burimet më të rëndësishme të të ardhurave për buxhetin e shtetit.
Çdo litër karburanti që shitet në treg përfshin disa komponentë fiskalë: akcizë, TVSH, taksë qarkullimi, taksë karboni dhe tarifa të tjera. Në total, pesha e taksave në çmimin e karburantit në Shqipëri është ndër më të lartat në rajon. Akciza mbi karburantin përbën rreth 54 për qind të të ardhurave totale nga akcizat dhe afërsisht 1.5–1.7 për qind të prodhimit të brendshëm bruto.
Përveç saj, TVSH prej 20 për qind mbi çmimin final përbën një burim të rëndësishëm të ardhurash për buxhetin, pasi rritet automatikisht kur rritet çmimi i naftës. Vetëm nga taksa e qarkullimit mbi karburantin arkëtohen rreth 190 milionë euro në vit, çka e bën këtë sektor një komponent kyç të financave publike.
Ky mekanizëm krijon një situatë paradoksale për financat publike. Kur çmimi i naftës rritet, TVSH rritet proporcionalisht me çmimin, ndërsa akciza mbetet një taksë fikse për litër. Nëse konsumi i karburantit nuk bie ndjeshëm, kjo do të thotë se të ardhurat fiskale rriten në afat të shkurtër. Megjithatë, nëse çmimet e larta zgjasin për një periudhë të gjatë, efekti mund të përmbyset. Konsumi fillon të ulet, aktiviteti ekonomik ngadalësohet dhe një pjesë e të ardhurave nga taksat mbi karburantin reduktohet.Ndikimi më i drejtpërdrejtë i rritjes së çmimit të karburantit ndihet te qytetarët.
Në ekonomi ky fenomen njihet si inflacion i kostos (cost-push inflation), ku rritja e çmimit të një inputi bazë përhapet në të gjithë zinxhirin ekonomik. Transporti personal dhe publik bëhet më i shtrenjtë, ndërsa tarifat e transportit urban dhe ndërurban rriten për të reflektuar koston më të lartë të karburantit. Në të njëjtën kohë, rriten edhe çmimet e produkteve bazë, pasi karburanti ndikon drejtpërdrejt në transportin e mallrave, në zinxhirin e furnizimit dhe në energjinë e përdorur nga disa industri.Në praktikë, kjo do të thotë se rritja e çmimit të naftës reflektohet në çmime më të larta për ushqimet, materialet e ndërtimit, produktet bujqësore dhe shërbimet logjistike.
Për familjet me të ardhura më të ulëta, ky ndikim është edhe më i fortë. Taksa mbi karburantin konsiderohet relativisht regresive, pasi familjet me të ardhura të ulëta shpenzojnë një pjesë më të madhe të buxhetit për transport dhe për produkte bazë. Si rezultat, rritja e çmimit të energjisë rrit presionin mbi mirëqenien sociale dhe mbi pabarazitë ekonomike.
Për bizneset, ndikimi i çmimit të karburantit shfaqet në mënyra të ndryshme sipas sektorëve ekonomikë.
Transporti dhe logjistika janë sektorët më të ekspozuar, pasi karburanti përbën një pjesë të madhe të kostos operative. Në këto industri rritja e çmimit të naftës ul marzhet e fitimit dhe detyron kompanitë të rrisin tarifat e transportit. Ky sektor vepron si një kanal transmetimi i kostove, pasi çdo rritje e tarifave të transportit përhapet në sektorët e tjerë të ekonomisë.Në bujqësi dhe agro-industri, karburanti është një komponent i rëndësishëm për funksionimin e makinerive bujqësore, për transportin e prodhimit dhe për shpërndarjen e produkteve në treg. Rritja e çmimit të tij shpesh përkthehet në rritje të çmimeve të produkteve ushqimore.
Në sektorin e ndërtimit, ndikimi shfaqet përmes transportit të materialeve, operimit të makinerive dhe logjistikës së kantierëve, duke ushtruar presion mbi koston e projekteve dhe mbi çmimin e banesave. Industria prodhuese përballet me rritje të kostove të transportit të inputeve dhe të produkteve të përfunduara, ndërsa sektori i turizmit ndikohet përmes rritjes së kostove të transportit turistik dhe furnizimit të hotelerisë dhe restoranteve.Përvoja e viteve të fundit në Shqipëri tregon se menaxhimi i goditjeve të çmimit të energjisë mbetet një sfidë për politikën ekonomike.
Gjatë periudhës 2021–2023, kur çmimet ndërkombëtare të naftës u rritën ndjeshëm, u krijua një bord për administrimin e çmimeve të karburantit me qëllim stabilizimin e tregut. Megjithatë ndërhyrjet mbetën të kufizuara dhe nuk u përdor gjerësisht ulja e përkohshme e taksave si instrument stabilizues. Në praktikë, politika fiskale ka ndjekur kryesisht dy objektiva, së pari ruajtjen e të ardhurave buxhetore nga karburantet dhe së dyti përafrimin gradual të nivelit të akcizave me standardet e Bashkimit Europian.
Megjithatë, përvoja ndërkombëtare tregon se qeveritë kanë disa instrumente për të amortizuar goditjet e forta të çmimeve të energjisë. Një ndër to është mekanizmi i amortizimit fiskal, i cili përfshin uljen e përkohshme të akcizës ose të TVSH-së kur çmimet ndërkombëtare rriten ndjeshëm.
Një tjetër instrument janë subvencionet e targetuara për sektorë të ndjeshëm si transporti publik, bujqësia dhe logjistika e ushqimeve. Gjithashtu, krijimi dhe përdorimi i rezervave strategjike energjetike mund të ndihmojë në menaxhimin e krizave të përkohshme të furnizimit. Në planin afatgjatë, rëndësi të veçantë ka edhe diversifikimi i burimeve të energjisë, përmes elektrifikimit të transportit dhe zhvillimit të energjive alternative.
Nga ana tjetër, bizneset përpiqen të përshtaten përmes strategjive të menaxhimit të kostove.
Optimizimi i logjistikës, planifikimi më efikas i rrugëve dhe konsolidimi i transportit janë ndër mënyrat më të përdorura për të reduktuar konsumin e karburantit. Investimet në flotë më ekonomike dhe në teknologji që kursejnë energji janë gjithashtu një strategji e rëndësishme për të përballuar rritjen e kostove.
Në fund, rritja e çmimit të naftës krijon një paradoks të qartë ekonomik dhe fiskal. Për qeverinë, ajo mund të rrisë të ardhurat buxhetore në afat të shkurtër përmes TVSH-së dhe taksave indirekte. Për bizneset, ajo rrit kostot e prodhimit dhe transportit, duke ushtruar presion mbi fitimet dhe investimet. Për qytetarët, ajo përkthehet në rritje të kostos së jetesës dhe në presion inflacionist.
Nëse kjo situatë nuk shoqërohet me politika amortizuese dhe me strategji të qarta për efikasitet energjetik, rritja e çmimit të karburantit mund të ngadalësojë ritmin e rritjes ekonomike dhe të thellojë pabarazitë sociale në ekonominë shqiptare.