Analizë për Klasterin 5: Burimet, Bujqësia dhe Kohezioni (Resources, Agriculture and Cohesion)

Klasteri 5 është i fundit që u hap në procesin e negociatave, më 17 nëntor 2025, duke shënuar hapjen e të gjithë 33 kapitujve në një kohë rekord. Ky klaster përqendrohet në sektorë ekonomikë dhe zhvillimorë që kërkojnë reforma të thella, investime masive dhe kapacitete të forta administrative për menaxhimin e fondeve të BE-së.
Niveli i përgjithshëm i përgatitjes është i ulët deri mesatar, me progres më të dukshëm në bujqësi dhe siguri ushqimore, por sfidat mbeten të mëdha për shkak të informalitetit të lartë (~40% e popullsisë punon në sektorin rural).
Fondet e disponueshme arrijnë ~100–200 milionë euro nga IPA III/IPARD, plus pjesë e madhe nga Growth Plan për Ballkanin (~1 miliard euro për Shqipërinë në grante/hua deri në 2027).
Sfida kryesore është informaliteti në sektorin rural, thithja e ulët e fondeve (~65–70%) dhe nevoja për tranzicione të gjata 5–10 vjeçare, siç thekson Kryeministri Rama për Kapitullin 12.

Kapitulli 11: Bujqësia dhe Zhvillimi rural (Agriculture and Rural Development)|
Kërkesat kryesore –  Harmonizim i politikave të subvencioneve, zhvillim rural me IPARD, formalizim i fermave të vogla, regjistër i fermave (IACS), mbështetje për zhvillim të qëndrueshëm.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar/disi (moderate/some), progres disi (some). Ligji i ri për bujqësinë është në fuqi nga 2024, programe IPARD janë në zhvillim, por fermat e vogla mbeten të informalizuara dhe implementimi ngadalësohet nga mungesa e dialogut politik.
Progresi i nevojshëm –  Reforma rrënjësore në subvencione dhe zhvillim rural, krijimi i regjistrit IACS dhe investime të qëndrueshme në IPARD. Mbështetja gjeopolitike mund të ndihmojë me fonde, por kërkohet tranzicion përferma të vogla.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Ulët (<40%), rrezik i lartë për vonesa pa tranzicion dhe fonde kohezioni pas anëtarësimit, sfidë strukturore kryesore mbetet informaliteti.

Kapitulli 12: Siguria Ushqimore, Veterinarija dhe Fitosanitaria (Food Safety, Veterinary and Phytosanitary Policy)
Kërkesat kryesore –  Kontrolle zyrtare veterinare dhe fitosanitare, gjurmueshmëri e ushqimit, laboratorë të akredituar, higjienë dhe standarde BE për eksporte.
Ecuria aktuale –  Nivel i ulët/disi (early/some), progres disi (some). Ligjet e reja për kontrollin e ushqimit dhe shëndetin e kafshëve janë miratuar, por zbatimi është i dobët për shkak të mungesës së laboratorëve dhe informalitetit të lartë, sfida të mëdha nga kapacitetet e ulëta dhe dialogu politik i mangët.
Progresi i nevojshëm –  Harmonizim gradual 2025–2028, krijim laboratorësh dhe kontroll kufitar, reforma rrënjësore me tranzicion 5–10 vjeçar. Mbështetja gjeopolitike mund të shtojë fonde të nevojshme.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Ulët (<40%), gjasa e lartë për tranzicion të gjatë, koha është shumë e ngushtë pa investime miliardëshe nga IPA + IPARD.

Kapitulli 13: Peshkimi dhe Akuakultura (Fisheries and Aquaculture)
Kërkesat kryesore –  Menaxhim i qëndrueshëm i stokut të peshkut, luftë kundër peshkimit ilegal, zhvillim i akuakulturës, monitorim dhe kontroll.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate), progres disi (some). Janë realizuar përparime në menaxhimin e qëndrueshëm të resurseve, por monitorimi dhe lufta kundër peshkimit ilegal mbeten sfida, implementimi i ngadaltë nga mungesa e kapaciteteve.
Progresi i nevojshëm –  Rritje e monitorimit, investime në akuakulturë të qëndrueshme, reforma rrënjësore. Ky kapitull ka kohë për avancim më të shpejtë se të tjerët.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), e realizueshme, fonde për akuakulturë të mjaftueshme, por rreziku mbetet informaliteti.

Kapitulli 22: Politika rajonale dhe koordinimi i instrumenteve strukturore (Regional Policy and Coordination of Structural Instruments)
Kërkesat kryesore –  Përgatitje për menaxhimin e fondeve strukturore, kapacitete në nivel lokal, planifikim rajonal, ndryshime ligjore për ndihmën shtetërore.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate), progres disi (some). Ka përgatitje për fonde strukturore, por mungojnë kapacitetet lokale dhe ka vonesa në planifikim, korrupsioni mbetet sfidë.
Progresi i nevojshëm –  Krijim i strukturave të ngjashme me vendet anëtare, rritje e thithjes së fondeve BE dhe reforma rrënjësore, kritike për kohezionin pas anëtarësimit.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), e realizueshme por rrezik vonesash, fonde nga IPA mund të ndihmojnë, por kërkohet efikasitet maksimal.

Kapitulli 33: Dispozitat financiare dhe buxhetore (Financial and Budgetary Provisions)
Kërkesat kryesore –  Përgatitje për kontributin në buxhetin e BE-së, vlerësim i GNI (të ardhurat kombëtare), luftë kundër mashtrimit (Strategjia Anti-Mashtrim 2025–2027).
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate), progres disi (some). Përgatitje për kontributet ekziston, por përjashtimet fiskale dhe implementimi i ngadaltë pengojnë progresin, mungesa e dialogut politik është sfidë shtesë.
Progresi i nevojshëm –  Krijim i institucioneve për menaxhim buxheti, heqje e përjashtimeve, zbatim i strategjisë anti-mashtrim. Ky kapitull është relativisht më i lehtë, por varet nga progresi i kapitujve të tjerë.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), relativisht e lehtë, me fonde minimale, por rrezik nga korrupsioni mbetet. 

Sinteza e Klasterit 5 – Resources, Agriculture & Cohesion

Kapitulli	Fokus Kryesor	Ecuria /  Nivel Përgatitjeje	Progres i Nevojshëm	Fondet e Disponueshme	Sfida Kryesore	Mundësia e Përmbushjes 2027
11 – Bujqësia & Zhvillimi Rural	Subvencione, zhvillim IPARD, regjistër fermash, formalizim	Moderate/Some; some	Reforma rrënjësore, IACS, investime të qëndrueshme	Fonde IPARD / Kohezioni	Informaliteti i fermave, dialog politik i mangët	Ulët (<40%)
12 – Siguria Ushqimore, Veterinarija & Fitosanitaria	Kontroll veterinar/fitosanitar, laboratorë, gjurmueshmëri	Early/Some; some	Harmonizim gradual, laboratorë, reforma rrënjësore	IPA + IPARD (potencial)	Kapacitete të ulëta, informalitet, dialog i dobët	Ulët (<40%)
13 – Peshkimi & Akuakultura	Menaxhim i qëndrueshëm, akuakulturë, monitorim	Moderate; some	Investime në akuakulturë, reforma rrënjësore, monitorim	Fonde për akuakulturë	Implementim i ngadaltë, informalitet	Mesatare (40–70%)
22 – Politika Rajonale & Koordinimi i Instrumenteve Strukturore	Menaxhim fonde strukturore, planifikim rajonal, ndihmë shtetërore	Moderate; some	Strukturat e vendosura, rritje thithje fonde, reforma rrënjësore	IPA (potencial)	Kapacitete lokale të ulëta, vonesa planifikimi, korrupsion	Mesatare (40–70%)
33 – Dispozitat Financiare & Buxhetore	Kontribut buxhet BE, GNI, anti-mashtrim	Moderate; some	Institucione menaxhimi buxheti, heqje përjashtimesh, strategji anti-mashtrim	Fonde minimale	Implementim i ngadaltë, korrupsion, dialog i mangët	Mesatare (40–70%)

Klasteri 5 (Resurset, Bujqësia dhe Kohezioni) paraqitet me performancë mesatare, por sfidat strukturore janë të theksuara në sektorë kyç si bujqësia, siguria ushqimore dhe peshkimi. Kapitujt që lidhen me menaxhimin financiar dhe politikën rajonale janë më të realizueshëm, duke treguar progres të dukshëm në përgatitje dhe harmonizim ligjor, por ende të kufizuar nga implementimi.
Progresi i nevojshëm kërkon reforma rrënjësore: transformim i sektorit bujqësor dhe rural, standardizim dhe monitorim laboratorësh për siguri ushqimore, menaxhim i fondeve strukturore dhe buxhetore, si dhe investime të konsiderueshme në infrastrukturë dhe kapacitete administrative. Pa këto ndërhyrje të thella, progresi mbetet i ngadalshëm dhe i fragmentuar.
Fonde dhe kapacitete mbeten vendimtare: disponueshmëria aktuale është pjesë e nevojshme, por jo e mjaftueshme. Shfrytëzimi efektiv i fondeve IPA, IPARD dhe fondeve strukturore do të përcaktojë në masë të madhe ritmin e përmbushjes së kapitujve. Për momentin, mungesa e kapaciteteve administrative dhe informaliteti i gjerë mbeten pengesa kryesore.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 është shumë e varur nga përparimi i këtyre reformave. Për sektorët më të vështirë, si bujqësia dhe siguria ushqimore, fizibiliteti mbetet i ulët (<40%), duke reflektuar nevojën për tranzicione të gjata pas anëtarësimit. Për peshkimin, kapitujt financiar dhe politikat rajonale, mundësia është mesatare (40–70%), me kusht që të rritet kapaciteti administrativ, të reduktohet informaliteti dhe të përdoren fonde shtesë efektivisht.
Në përmbledhje, klasteri 5 tregon se progresi i brendshëm i Shqipërisë dhe aftësia për të menaxhuar fonde dhe reforma strukturore do të përcaktojnë nëse vendi mund të arrijë mbylljen e kapitujve kritike brenda objektivit 2027, ose nëse disi do të kalojnë në faza tranzicioni afatgjata