Analizë për Klasterin 3: Konkurrueshmëria dhe rritja përfshirëse (Competitiveness and Inclusive Growth)

Klasteri 3 u hap më 22 maj 2025, duke përfshirë 7 kapituj kryesorë që fokusohen në inovacion, ekonomi digjitale, arsim, punësim dhe politika sociale. Ky klaster është vendimtar për rritjen ekonomike të Shqipërisë dhe integrimin e saj të plotë në Tregun e Brendshëm të BE-së, duke siguruar përfitime për të rinjtë dhe grupet e cenueshme.
Niveli i përgjithshëm i përgatitjes është mesatar (some to moderate), me disi përparime konkrete në digjitalizim (p.sh., SEPA 2025) dhe tatime, por sfida të rëndësishme mbeten në inovacion, R&D dhe inkluzion social.
Fondet e disponueshme arrijnë rreth ~105–150 milionë euro nga IPA III (Window 4), së bashku me mbështetje nga Growth Plan për broadband, programe arsimore dhe sociale.
Sfida kryesore përfshin investimet e ulëta në R&D, papunësia e të rinjve dhe thithja e fondeve (~65–70%), që mund të vonojë ndikimin e synuar në rritjen ekonomike dhe konkurrueshmërinë.

Kapitulli 10: Transformimi digjital dhe Media
Kërkesat kryesore –  Digjitalizim i shërbimeve publike, broadband i gjerë, liri media, harmonizim me SEPA dhe rregullat digjitale të BE-së (p.sh., DSA për platformat).
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate) dhe progres disi (some). SEPA është implementuar në 2025, strategjia digjitale miratuar, por sfida mbeten inovacioni dhe implementimi i ngadaltë për shkak të mungesës së dialogut politik.
Progresi i nevojshëm –  Investime në broadband, reforma rrënjësore në media, trajnime dhe sisteme të integruara. Mbështetja gjeopolitike mund të përshpejtojë procesin, por kërkohen fonde shtesë.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), e realizueshme me fonde të dedikuara, por rrezik vonesash administrative.

Kapitulli 16: Tatimi
Kërkesat kryesore –  Strategji afatmesme për të ardhurat, reduktim i përjashtimeve, luftë kundër evazionit fiskal, harmonizim me rregullat e BE-së për tatimin e korporatave.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate) dhe progres disi (some). Strategjia 2024–2027 është miratuar, por disi përjashtime fiskale ende nuk janë hequr, me sfida nga informaliteti dhe implementimi i ngadaltë.
Progresi i nevojshëm –  Hiq përjashtimet, formalizim i ekonomisë dhe reforma rrënjësore. Koha lejon mbyllje të shpejtë me vullnet politik.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), realizueshme me koordinim dhe dialog politik të qëndrueshëm.

Kapitulli 17: Politika ekonomike dhe Monetare
Kërkesat kryesore –  Harmonizim me ESA 2010 me politika makroekonomike të qëndrueshme, rritje e konkurrencës ekonomike dhe reduktim i boshllëqeve në aftësi.
Ecuria aktuale –  Nivel disi/i mirë (some/good) dhe progres disi/i kufizuar (some/limited). Rritje ekonomike e dukshme, por boshllëqe në aftësi dhe korrupsioni ngadalëson implementimin.
Progresi i nevojshëm –  Zbatim i plotë ESA, reforma tatimore dhe arsimore, investime masive. Mbështetja gjeopolitike ndihmon, por kërkohen reforma strukturore.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Ulët (<40%), për shkak të nevojës për reforma strukturore dhe investime të konsiderueshme.

Kapitulli 19: Politika sociale dhe Punësimi
Kërkesat kryesore – Siguri shëndeti dhe pune, dialog social tripartit, Youth Guarantee, përfshirje për grupet e cenueshme (Roma, femra).
Ecuria aktuale – Nivel mesatar (moderate) dhe progres disi (some). Strategji 2025–2030 miratuar, por kapacitete të ulëta dhe mungesa dialogu politik pengojnë zbatimin.
Progresi i nevojshëm – Krijim sekretariati të këshillit, indeksim i pagave, programe përfshirje dhe reforma rrënjësore me fonde të dedikuara.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 – i Ulët–Mesatare (40–70%), strategji ekzistuese por zbatim i dobët; rrezik nga informaliteti.

Kapitulli 20: Politika e ndërmarrjeve dhe Industrisë
Kërkesat kryesore –  Mjedis i favorshëm për biznes, mbështetje për SME, alinim me rregullat e pagesave të vonuara, strategji specializimi.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate) dhe progres disi (some). Strategjia për specializim miratuar, por burokracia e lartë dhe implementimi i ngadaltë pengojnë përparimin.
Progresi i nevojshëm –  Dobësim i burokracisë, investime në SME dhe prioritizim i reformave për të shmangur vonesa.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), sfida nga korrupsioni dhe implementimi.

Kapitulli 25: Shkenca dhe Kërkimi
Kërkesat kryesore –  Rritje investimesh në R&D, programe konkurruese dhe alinim me kuadrin e BE-së për kërkim.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate) dhe progres disi (some). Progres i kufizuar në inovacion, sfida nga buxheti i ulët dhe kapacitetet e pamjaftueshme.
Progresi i nevojshëm –  Investime në R&D, politika industriale dhe reforma rrënjësore. Mbështetja gjeopolitike mund të shtojë fonde.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), ambicioze, por e ndikuar nga investimet e ulëta.

Kapitulli 26: Arsimi dhe Kultura
Kërkesat kryesore –  Reforma në VET (arsim profesional), arsim cilësor, dialog tripartit dhe programe kulturore.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate) dhe progres disi (some). Përparim i dukshëm në disa fusha, por papunësia e të rinjve mbetet e lartë dhe implementimi është i ngadaltë.
Progresi i nevojshëm –  Programe arsimore të avancuara, forcim i dialogut tripartit dhe investime strategjike, kyç për rritjen ekonomike dhe inovacionin.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), realizueshme nëse momentum-i i reformave vazhdon.

Sinteza e Klasterit 3 – Competitiveness and Inclusive Growth

Kapitulli	Fokus Kryesor	Ecuria / Nivel Përgatitjeje	Progres i Nevojshëm	Fondet e Disponueshme	Sfida Kryesore	Mundësia e Përmbushjes 2027
10 – Transformimi digjital dhe Media	Digjitalizim, broadband, liri media, DSA	Moderate; some	Investime broadband, reforma rrënjësore media, trajnime, sisteme të integruara	Fonde shtesë të nevojshme	Mungesë dialogu politik, vonesa implementimi	Mesatare (40–70%)
16 – Tatimi	Strategji tatimore, reduktim përjashtimesh, luftë evazion	Moderate; some	Heqje përjashtimesh, formalizim ekonomi, reforma rrënjësore	Fonde ekzistuese	Informalitet, implementim i ngadaltë	Mesatare (40–70%)
17 – Politika ekonomike dhe Monetare	Alinim ESA 2010, politika makro, reduktim boshllëqesh	Some/Good; some/limited	Zbatim ESA, reforma tatimore dhe arsimore, investime masive	Mbështetje gjeopolitike	Boshllëqe aftësish, korrupsion	Ulët (<40%)
19 – Politika sociale dhe Punësimi	Siguri shëndeti/pune, dialog tripartit, inkluzion	Moderate; some	Sekretariat, indeksim paga, programe inkluzioni, reforma rrënjësore	Fonde të dedikuara	Kapacitete të ulëta, dialog i dobët	Ulët–Mesatare (40–70%)
20 – Politika e ndërmarrjeve dhe Industrisë	Mjedis biznesi, SME, pagesa të vonuara, specializim	Moderate; some	Dobësim burokracie, investime SME, prioritizim reforma	Fonde ekzistuese	Burokraci e lartë, korrupsion	Mesatare (40–70%)
25 – Shkenca dhe Kërkimi	Investime R&D, programe konkurruese, alinim BE	Moderate; some	Investime R&D, politika industriale, reforma rrënjësore	Mbështetje gjeopolitike	Buxhet i ulët, kapacitete të pamjaftueshme	Mesatare (40–70%)
26 – Arsimi dhe Kultura	Reforma VET, arsim cilësor, dialog tripartit, programe kulturore	Moderate; some	Programe arsimore avancuara, forcim dialogu, investime strategjike	Fonde të dedikuara	Papunësi e të rinjve, implementim i ngadaltë	Mesatare (40–70%)

Klasteri 3 (Politikat Ekonomike dhe Sociale) shfaq një performancë mesatare, pa asnjë kapitull me nivel të lartë të përgatitjes dhe progres të plotë. Shumica e kapitujve kanë avancim të kufizuar për shkak të burokracisë, mungesës së dialogut gjithëinstitucional dhe polarizimit politik, që pengojnë koordinimin e nevojshëm për reforma të thella.
Progresi i nevojshëm përfshin reforma rrënjësore në sektorë kyç si politika ekonomike, tatimi, politika sociale dhe arsimi, investime të konsiderueshme në digjitalizim, R&D dhe programe sociale, forcim të kapaciteteve administrative, dhe një dialog gjithëpërfshirës mes qeverisë, opozitës dhe aktorëve shoqërorë.
Në rast moskryerje të këtyre hapave, atëherë kapitujt më sfidues nuk do të mund të përmbushen deri në 2027.
Fonde dhe mbështetje mbeten sfidë kryesore. Fondet aktuale janë të limituara dhe shpesh nuk shfrytëzohen maksimalisht. Përdorimi efektiv i IPA, fondeve strukturore dhe mbështetja e instrumenteve gjeopolitike mund të përshpejtojë disi kapituj, por nuk zgjidh problemet e bazës strukturore.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 varion brenda klasterit: për kapitujt më kompleks si politika ekonomike dhe monetare, fizibiliteti mbetet i ulët (<40%), ndërsa shumica e kapitujve të tjerë kanë shanse mesatare (40–70%) për përmbushje.
Suksesi varet kryesisht nga efikasiteti i përdorimit të fondeve, kohezioni institucional dhe përfshirja e aktorëve të shoqërisë civile, që ekspertët vendas dhe të huaj e konsiderojnë thelbësor për të shmangur implementim fragmentar dhe vonesa të rëndësishme.