Klasteri 1 përfaqëson boshtin themelor të procesit të anëtarësimit, pasi progresi dhe mbyllja e tij kushtëzojnë drejtpërdrejt avancimin në të gjithë klasterat e tjerë. Ky klaster mbulon fushat më politike dhe më të ndjeshme të negociatave, përfshirë shtetin e së drejtës, funksionimin e drejtësisë, luftën kundër korrupsionit, sigurinë dhe kontrollin financiar, ndaj vlerësohet nga Komisioni Evropian si determinant për besueshmërinë e procesit në tërësi.
Klasteri u hap më 15 tetor 2024, në kuadër të Konferencës së Parë Ndërqeveritare dhe përfshin 5 kapituj kyç.
Niveli i përgjithshëm i përgatitjes është mesatar, me disi përparime të dukshme në drejtësi dhe siguri, por me mangësi strukturore serioze në implementim. Mbështetja financiare arrin rreth 80–100 milionë euro nga IPA III (Window 1), e plotësuar nga Growth Plan, por thithja reale e fondeve mbetet rreth 70%, duke kufizuar ndikimin praktik të reformave.
Sfida kryesore ndërsektoriale janë korrupsioni kronik, kapacitetet e dobëta administrative, mungesa e dialogut politik funksional dhe rreziku i reformave formale pa zbatim real. Në këtë kuadër, objektivi për një IBAR pozitiv në vitin 2026 është kushti minimal për të ruajtur kredibilitetin e procesit.
Kapitulli 5: Prokurimi Publik
Ky kapitull synon garantimin e përdorimit transparent, konkurrues dhe efikas të fondeve publike, si një nga fushat më të ndjeshme ndaj korrupsionit.
Kërkesat kryesore përfshijnë harmonizimin e plotë me direktivat e BE-së për prokurimet, PPP-të dhe koncesionet, funksionimin e sistemit elektronik të integruar, përdorimin e kritereve ekonomike cilësore (MEAT) dhe forcimin e mekanizmave kundër korrupsionit në tendera.
Ecuria aktuale tregon një nivel mesatar deri në të mirë përgatitjeje, me progres të kufizuar deri në disi përparime. Përdorimi i framework contracts dhe MEAT është rritur, por negociatat pa konkurrencë dhe PPP-të problematike mbeten të përhapura, duke reflektuar dobësi serioze në zbatim dhe kontroll.
Progresi i nevojshëm kërkon rishikim të thellë të PPP-ve ekzistuese, rritje të transparencës reale, trajnime intensive për administratën dhe, mbi të gjitha, vullnet politik të qëndrueshëm kundër korrupsionit. Harmonizimi formal deri në 2026 është i mundur, por pa IBAR pozitiv, progresi mbetet i brishtë.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 vlerësohet mesatare (40–70%), me rrezik real vonesash për shkak të korrupsionit dhe polarizimit politik. Fondet e disponueshme (~70 milionë euro) janë të pamjaftueshme pa përmirësim të efikasitetit të përdorimit.
Kapitulli 18: Statistikat
Ky kapitull është themelor për besueshmërinë e politikëbërjes dhe për matjen e përputhshmërisë me acquis-in e BE-së.
Kërkesat kryesore lidhen me prodhimin e statistikave të plota, të sakta dhe të krahasueshme sipas standardeve Eurostat, përfshirë census-in bujqësor dhe demografik, modernizimin e IT-së dhe forcimin e INSTAT-it.
Ecuria aktuale paraqet nivel mesatar përgatitjeje dhe disi përparime, por me vonesa strukturore në të dhëna, staf dhe koordinim ndërinstitucional. Census-i bujqësor është planifikuar për 2026, por mbetet kritik për besueshmërinë e të dhënave.
Progresi i nevojshëm kërkon rritje të stafit dhe kapaciteteve teknike, kryerjen pa vonesa të census-eve dhe transmetim të rregullt të të dhënave në Eurostat. Reformat janë teknike, por kërkojnë koordinim politik dhe administrativ.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 është mesatare (40–70%), e realizueshme nëse fondet (~50 milionë euro) thithen plotësisht dhe administrata fokusohet në zbatim.
Kapitulli 23: Gjyqësori dhe të drejtat themelore
Ky është kapitulli më kritik dhe më politik i të gjithë procesit, që përcakton besimin e BE-së në reformimin e shtetit shqiptar.
Kërkesat kryesore përfshijnë përfundimin e vettingut, luftë të besueshme kundër korrupsionit, mbrojtje reale të të drejtave themelore dhe rritje të cilësisë dhe efikasitetit të drejtësisë.
Ecuria aktuale tregon nivel mesatar përgatitjeje dhe disi përparime, me vettingun pothuajse të përfunduar në shkallën e parë, por me apelime deri në qershor 2026. Megjithatë, korrupsioni mbetet sistemik, besimi publik i ulët dhe liritë themelore përballen me presione strukturore.
Progresi i nevojshëm kërkon reforma rrënjësore, dialog politik gjithëpërfshirës, implementim real të strategjisë 2024–2030 dhe kapacitete shtesë financiare dhe njerëzore. Një IBAR pozitiv është kusht absolut, jo formal.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 vlerësohet e ulët (<40%), për shkak të natyrës së thellë strukturore të reformave dhe pamjaftueshmërisë së fondeve aktuale (~100 milionë euro).
Kapitulli 24: Drejtësia, Liria dhe Siguria
Ky kapitull lidhet ngushtë me sigurinë e brendshme dhe besueshmërinë e Shqipërisë si partnere e BE-së.
Kërkesat kryesore përfshijnë luftën kundër krimit të organizuar, migracionit të paligjshëm, harmonizimin e vizave, bashkëpunimin me Europol dhe Frontex dhe mbrojtjen e lirive civile.
Ecuria aktuale paraqet nivel mesatar përgatitjeje, me progres të dukshëm nga SPAK (106 dënime në 2024) dhe bashkëpunim të mirë ndërkombëtar, por me sfida të vazhdueshme në krimin e organizuar dhe migracion.
Progresi i nevojshëm kërkon rritje të kapaciteteve policore, thithje të plotë të fondeve (~80 milionë euro) dhe reforma të qëndrueshme me mbështetje gjeopolitike.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 është mesatare (40–70%), e ndihmuar nga konteksti gjeopolitik, por e rrezikuar nga vonesat administrative.
Kapitulli 32: Kontrolli Financiar
Ky kapitull garanton mbrojtjen e interesave financiare të BE-së.
Kërkesat kryesore lidhen me auditin e pavarur, luftën kundër mashtrimit, harmonizimin e menaxhimit financiar dhe bashkëpunimin me OLAF.
Ecuria aktuale tregon nivel mesatar përgatitjeje dhe disi përparime, por implementimi i strategjisë anti-fraud mbetet i dobët për shkak të mungesës së kapaciteteve.
Progresi i nevojshëm kërkon përmirësim të auditit, trajnime, sisteme të reja dhe koordinim më të fortë institucional.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 vlerësohet mesatare (40–70%), me kusht përmirësime të shpejta dhe përdorim efikas të fondeve (~40 milionë euro).
Sinteza e Klasterit 1 – Fundamentals (Bazat e procesit të anëtarësimit)
| Kapitulli | Fokus Kryesor / Kërkesat | Ecuria Aktuale / Progresi | Progresi i Nevojshëm | Mundësia e Përmbushjes 2027 (Kapitali) | Fonde të Disponueshme |
| 5 – Prokurimi Publik | Përdorim transparent i fondeve, harmonizim me direktivat BE, PPP, MEAT, sistem elektronik tenderash, mekanizma anti-korrupsion | Mesatar–i mirë; i kufizuar–disi | Rishikim i PPP-ve, transparencë reale, trajnime intensive, vullnet politik | Mesatare (40–70%); kapsteri 1 – fizibilitet mesatar, i ndikuar nga korrupsioni dhe polarizimi politik | ~70 mln € |
| 18 – Statistikat | Statistikë e plotë, e saktë dhe krahasueshme; census bujqësor/demografik; modernizim IT; forcim INSTAT | Mesatar; disi | Rritje staf/kapaicete, kryerje pa vonesa e census-eve, transmetim të rregullt të të dhënave | Mesatare (40–70%); kapsteri 1 – fizibilitet mesatar, realizueshëm nëse fondet thithen plotësisht | ~50 mln € |
| 23 – Gjyqësori dhe Të Drejtat Themelore | Përfundim vetting, luftë kundër korrupsionit, mbrojtje të drejtat themelore, cilësi dhe efikasitet drejtësie | Mesatar; disi | Reforma rrënjësore, dialog gjithëpërfshirës, implementim strategjie 2024–2030, kapacitete shtesë | Ulët (<40%); kapsteri 1 – fizibilitet i ulët, sfidë strukturore për shkak të korrupsionit dhe fondeve të pamjaftueshme | ~100 mln € |
| 24 – Drejtësia, Liria dhe Siguria | Luftë kundër krimit të organizuar, migracionit, harmonizim vizash, bashkëpunim Europol/Frontex, mbrojtje lirisë civile | Mesatar; i dukshëm | Rritje kapacitete policore, thithje fonde, reforma të qëndrueshme, mbështetje gjeopolitike | Mesatare (40–70%); kapsteri 1 – fizibilitet mesatar, ndihmuar nga mbështetja gjeopolitike | ~80 mln € |
| 32 – Kontrolli Financiar | Mbrojtja e interesave financiare të BE-së, audit i pavarur, anti-mashtrim, harmonizim menaxhimi financiar, bashkëpunim OLAF | Mesatar; disi | Përmirësim audit, trajnime, sisteme të reja, koordinim institucional | Mesatare (40–70%); kapsteri 1 – fizibilitet mesatar, i kushtëzuar nga përmirësimi i shpejtë i kapaciteteve | ~40 mln € |
Klasteri 1 përfaqëson provën më kritike të seriozitetit të Shqipërisë në procesin e anëtarësimit, duke përfshirë kapitujt thelbësorë për drejtësinë, prokurimin, statistikat dhe kontrollin financiar. Ndërsa hapja formale e kapitujve është realizuar në kohë rekord, mbyllja deri në vitin 2027 mbetet sfiduese, veçanërisht për Kapitullin 23 – Gjyqësori dhe Të Drejtat Themelore, ku korrupsioni sistemik, kapacitetet e ulëta dhe mungesa e reformave rrënjësore vendosin fizibilitetin në nivel të ulët (<40%). Ekspertët e shoqërisë civile dhe vëzhguesit ndërkombëtarë theksojnë se implementimi fragmentar dhe polarizimi politik rrezikojnë të minojnë besueshmërinë e vendit para BE-së.
Kapitujt e tjerë në këtë klaster (5, 18, 24, 32) kanë nivel mesatar përgatitjeje, me progres të kufizuar. Fizibiliteti i tyre për përmbushje deri në 2027 vlerësohet mesatar (40–70%), por ky kapacitet mbështetet thelbësisht tek efikasiteti i përdorimit të fondeve, dialogu gjithëinstitucional dhe vullneti politik i qëndrueshëm.
Nëse nuk bëhet një koordinim gjithëpërfshirës dhe rritje reale të kapaciteteve administrative, atëherë edhe kapitujt mesatarë rrezikojnë vonesa të konsiderueshme.
Disponueshmëria e fondeve aktuale është e pamjaftueshme për të përshpejtuar progresin, duke nxjerrë në pah nevojën për prioritetizim të reformave strukturore, përforcim të mekanizmave të zbatimit dhe mbështetje politike konsistente.
Në përmbledhje, Klasteri 1 ka potencial të jetë motor i suksesit në negociata, por po ashtu mund të shndërrohet në frenën kryesore të gjithë procesit, nëse sfidat strukturore, korrupsioni dhe mungesa e dialogut gjithëpërfshirës nuk adresohen me përparësi dhe urgjencë.