“Prania Besnike” e PS-së, si reformë partiake dhe mekanizëm i ri elektoral

Çfarë synon, sa është reale dhe çfarë do të thotë për qytetarin, biznesin dhe institucionet?

Nisma e re e Partisë Socialiste, e prezantuar nga kryetari i partisë, z.Edi Rama si “Prania Besnike” duhet lexuar në dy plane të ndryshme.
Në planin e deklaruar, ajo synon të ndryshojë mënyrën se si PS-ja lidhet me shoqërinë, ku nga një parti që aktivizohet kryesisht për të kërkuar votën, në një parti që dëgjon, ndërvepron dhe qëndron në territor edhe jashtë fushatave elektorale.
Në planin politik e partiak, dokumenti është shumë më i qartë. PS-ja kërkon të rinovojë makinerinë e saj politike për të ruajtur besimin dhe aftësinë fituese në një fazë të re të pushtetit.
Ky nuk është një interpretim i jashtëm. Vetë Rama e lidh drejtpërdrejt nismën me faktin se PS-ja ka ndërtuar një “makineri elektorale” që ka prodhuar nëntë fitore dhe me nevojën për ta transformuar atë për epokën e re të pritshmërive. Ai e lidh gjithashtu me pyetjen se si PS-ja mund të fitojë besimin edhe të atyre që nuk e kanë votuar.
Prandaj, për interesin publik, nisma duhet vlerësuar me një kriter më të fortë sesa ai i komunikimit politik.
A do të prodhojë “Prania Besnike” institucione më të përgjegjshme dhe më të barabarta për qytetarin, apo thjesht një parti më të aftë për të dëgjuar, menaxhuar dhe rikthyer pakënaqësinë qytetare në besim elektoral?
Ky është dallimi themelor.

1. Çfarë është realisht “Prania Besnike”?
Dokumenti nuk është një program i ri qeverisës dhe as një reformë institucionale.
Është, në thelb, një dokument për riorganizimin e marrëdhënies së PS-së me shoqërinë.
Rama e thotë qartë se “Prania Besnike” “adreson vetëm partinë” dhe synon ta vendosë atë në funksion të kthesës së mandatit të katërt.
Kjo është shumë e rëndësishme për ta kuptuar saktë nismën.
Ajo nuk duhet ngatërruar me:

• reformimin e administratës publike;
• forcimin e institucioneve të pavarura;
• reformimin e procedurave administrative;
• mekanizmat e ankimimit;
• uljen e kostove administrative për biznesin;
• mbrojtjen e qytetarit nga arbitrariteti institucional;
• garantimin e konkurrencës;
• transparencën e vendimmarrjes;
• apo zëvendësimin e institucioneve me struktura politike.

Këto janë probleme të shtetit dhe qeverisjes, jo të organizimit të një partie politike.
Prandaj, “Prania Besnike” duhet parë si infrastrukturë politike e PS-së, jo si infrastrukturë e re e shtetit.

2. Synimi kryesor është elektoral edhe kur përdoret gjuhë sociale
Kjo është ndoshta pika më e rëndësishme për publikun.
Dokumenti përdor një gjuhë të fortë sociale, i cili ndjek ciklin dëgjim – empati – solidaritet – korrektësi – përgjegjësi.
Por këto koncepte vendosen brenda një objektivi më të gjerë politik.
Rama e shpjegon se PS-ja ka ndërtuar një makineri elektorale pas humbjeve të 2005 dhe 2009 dhe se kjo makineri ka prodhuar më pas nëntë fitore. Tani, sipas tij, ajo duhet të transformohet sepse Shqipëria ka kaluar nga “epoka e mungesave” në “epokën e pritshmërive”.
Pra, formula është makineri elektorale → ndryshim i shoqërisë → pritshmëri të reja → rrezik konsumimi → prani e re politike → besim i ri → vazhdimësi elektorale.
Kjo e bën shumë të qartë karakterin elektoral të nismës.
Në fakt, një nga objektivat më të rëndësishëm është pikërisht të depërtohet te qytetari që nuk është pjesë e bazës tradicionale të PS-së.
Rama thotë shprehimisht se njerëzit që nuk votojnë PS-në, por besojnë te puna dhe zhvillimi, mund të afrohen përmes komunikimit të drejtpërdrejtë.
Pra, objektivi është përtej faktit që të mbahen votuesit aktualë, pasi synon të krijohet një arsye që edhe ata që nuk e kanë votuar PS të mund ta votojnë në vijim.
Kjo është strategji elektorale e mirëkuptueshme dhe politikisht racionale.

3.“Prania Besnike” është një përgjigje ndaj një problemi real të pushtetit të gjatë
Këtu nisma ka një bazë reale.
Sa më gjatë që një parti qeveris, aq më i madh është rreziku që:

• drejtuesit të komunikojnë më shumë me njëri-tjetrin sesa me shoqërinë;
• struktura të matin suksesin me numrin e votave;
• administrimi të zëvendësojë dëgjimin;
• pushteti të krijojë distancë nga qytetari;
• kritika të filtrohet përpara se të arrijë te drejtimi politik.

Vetë Rama e formulon problemin në mënyrë shumë të drejtpërdrejtë. Partitë nuk e humbin pushtetin nga dëgjimi, por humbin dëgjimin nga pushteti. Ai argumenton se strukturat e PS-së dinë sa vota kanë, por jo domosdoshmërisht sa nga këta njerëz kanë dëgjuar realisht.
Kjo është një diagnozë politike e vlefshme.
Madje është ndoshta pjesa më e fortë e nismës.

4. Por “dëgjimi” nuk është e njëjta gjë me “zgjidhjen”
Këtu fillon problemi nga këndvështrimi i interesit publik.
Një qytetar mund të ketë një problem me:

• pronën;
• lejen e ndërtimit;
• tatimet;
• sigurimet shoqërore;
• një licencë;
• një bashki;
• një agjenci rregullatore;
• një procedurë administrative;
• një tender;
• një kontroll;
• një vendim të padrejtë;
• një shërbim publik.

Në këto raste, qytetari nuk ka nevojë vetëm për dikë që ta dëgjojë.
Ai ka nevojë për institucion → rregull → procedurë → afat → përgjegjës → vendim → ankim → rezultat.
Ky është dallimi ndërmjet politikës dhe shtetit të së drejtës.
Nëse modeli bëhet qytetar → PS → ndërhyrje politike → administratë → zgjidhje, atëherë kemi një rrezik serioz.
Në vend që të forcohet institucioni, forcohet ndërmjetësuesi politik.

5. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për biznesin
Për një individ të zakonshëm, një problem mund të jetë një hall personal.
Për biznesin, problemi është shpesh sistemik.
Një biznes serioz nuk mund të funksionojë me logjikën kam një problem, po të njoh dikë në PS që mund të më ndihmojë.
Kjo nuk është klimë e mirë biznesi.
Biznesi kërkon të dijë:

• cili është rregulli;
• sa është afati;
• kush vendos;
• cilat janë kriteret;
• si trajtohen konkurrentët;
• si ankimohet vendimi;
• sa kushton procedura;
• çfarë ndodh nëse institucioni nuk përgjigjet;
• dhe nëse vendimi është i njëjtë për të gjithë.

Për këtë arsye, “Prania Besnike” nuk mund të konsiderohet si zgjidhje për problemet e biznesit, përveç rasteve kur ajo përdoret për të identifikuar një defekt institucional dhe për ta çuar atë drejt mekanizmit të duhur të qeverisjes.
Nëse një biznes duhet të ketë akses politik për të marrë atë që ligji duhet t’ia garantojë automatikisht, problemi nuk është mungesa e “pranisë”.
Problemi është dobësia e institucionit.

6. Kontradikta e formulimit “Halli nuk ka teserë”
Rama përdor një formulim shumë të fuqishëm “Halli nuk ka teserë.”
Në kuptimin politik, kjo është një ide pozitive. Partia duhet të dëgjojë edhe ata që nuk e votojnë. Vetë dokumenti kërkon ndihmë pa kushte dhe pa pyetur qytetarin për bindjen politike.
Por nga këndvështrimi institucional, kjo formulë duhet të interpretohet me kujdes, sepse në një shtet funksional halli nuk duhet të ketë nevojë për teserë dhe as për parti.
Ai duhet të ketë nevojë për ligj dhe institucion.
Kjo është një diferencë shumë e rëndësishme.
Nëse “halli nuk ka teserë” do të thotë se PS nuk diskriminon qytetarin sipas votës”, është pozitive.
Por, nëse do të thotë PS do të jetë kanali përmes të cilit qytetari i kapërcen pengesat e institucioneve, atëherë kemi një problem demokratik.

7. Dokumenti vetë e pranon se përgjigjja duhet të vijë nga institucionet
Këtu ka një element që duhet njohur në mënyrë të drejtë.
Rama nuk thotë se PS duhet të zëvendësojë institucionet.
Përkundrazi, ai deklaron se synimi është që institucionet të bëhen të afta të funksionojnë në mënyrë të barabartë për të gjithë dhe e formulon objektivin si kalim nga qytetari dhe shteti në dispozicion të partisë, te partia në dispozicion të qytetarit dhe shtetit.
Kjo është shumë e rëndësishme.
Por këtu lind testi dhe dilema nëse do të jetë PS-ja një kanal për të forcuar institucionin, apo një kanal paralel për të marrë përgjigje nga institucioni?
Janë dy modele krejt të ndryshme.
Modeli i shëndetshëm
Qytetar → institucion → përgjigje dhe PS monitoron → kërkon përgjegjësi → identifikon dështimin sistemik → propozon reformë.
Modeli problematik
Qytetar → PS → ndërhyrje → institucion → përgjigje.
I pari forcon shtetin.
I dyti forcon ndërmjetësimin politik.
Këtu qëndron edhe kufizimi kryesor i nismës
“Prania Besnike” mund të jetë shumë funksionale për:

• identifikimin e problemeve;
• perceptimin publik;
• komunikimin;
• mobilizimin;
• krijimin e lidhjeve personale;
• rikuperimin e besimit;
• zgjerimin e elektoratit;
• zbulimin e pakënaqësive para zgjedhjeve.

Por është shumë më pak funksionale për të zgjidhur problemet strukturore të:

• administratës;
• rregullatorëve;
• gjyqësorit;
• konkurrencës;
• prokurimeve;
• taksave;
• lejeve;
• licencimeve;
• pronës;
• shërbimeve publike.

Këto kërkojnë reformë të institucioneve, jo vetëm prani politike.
Për këtë arsye, duhet bërë një ndarje midis “feedback-ut politik” dhe “aksesit institucional”.
Kjo është ndoshta mënyra më e mirë për ta kuptuar nismën.
“Prania Besnike” mund të krijojë reagim politik.
Qytetari thotë “Kjo nuk funksionon.”
PS e dëgjon dhe kupton, se “Kjo po krijon pakënaqësi.”
Kjo është e vlefshme politikisht.
Por, qytetari ka nevojë për diçka tjetër, që lidhet me reagimin institucional, e përmbledhur si vijon: “Kjo nuk funksionon → pse nuk funksionon → kush është përgjegjës → cili është afati → çfarë ndryshon?”
Ky është mekanizmi që krijon shtet funksional.
Prandaj, reagimi politik është i dobishëm, por nuk duhet të zëvendësojë reagimin institucional.

8. Pse nisma është relativisht e fortë si strategji elektorale?
Nga pikëpamja e komunikimit politik, “Prania Besnike” është inteligjente.
Ajo ndryshon objektivin nga shpjegoji qytetarit çfarë kemi bërë, në dëgjo qytetarin çfarë pret të bëhet.
Ky është një ndryshim i rëndësishëm.
Në një shoqëri me pritshmëri më të larta, qytetari nuk është më aq i impresionuar nga fakti që një rrugë është ndërtuar, një qytet është rikonstruktuar apo një projekt është realizuar.
Interesi i qytetarit sot është i lidhur me pyejten po unë çfarë përfitoj dhe akoma më tej, a funksionon sistemi për mua?
Rama e identifikon këtë kalim nga “epoka e mungesave” në “epokën e pritshmërive”.
Kjo e bën nismën politikisht të përshtatshme për fazën e katërt të qeverisjes.

9. Objektivi i vërtetë është votuesi joideologjik
Një nga kategoritë më të rëndësishme për këtë strategji është qytetari që:

• nuk është militant;
• nuk ka lidhje të fortë partiake;
• mund të jetë kritik ndaj qeverisë;
• por vlerëson stabilitetin, punën dhe zhvillimin.

Këta janë votuesit që një parti qeverisëse kërkon të mbajë ose të fitojë.
Prandaj, komunikimi nuk je domosdoshmërisht me ne, por ne jemi të gatshëm të të dëgjojmë është shumë më efikas sesa duhet të bëhesh njëri prej nesh.
Vetë Rama e orienton nismën pikërisht drejt atyre që nuk votojnë PS-në, por mund të kenë besim te puna dhe zhvillimi.
Por, ekziston një rrezik i madh, që lidhet me “menaxhimin e pakënaqësisë”.
Nëse nisma nuk shoqërohet me mekanizma të matshëm të zgjidhjes, mund të krijojë një model shumë efikas politik me ciklin ankesa → dëgjim → regjistrim → komunikim → ndjesi se dikush po merret me problemin.
Nga ana tjetër nisma jo domosdoshmërisht mund të kalojë në ciklin ankesa → institucion → zgjidhje.
Në këtë rast, “Prania Besnike” bëhet një mekanizëm shumë modern për menaxhimin e pakënaqësisë, por jo domosdoshmërisht për eliminimin e shkaqeve të saj.
Kjo është arsyeja pse suksesi nuk duhet matur me:

• sa njerëz u takuan;
• sa telefonata u morën;
• sa ankesa u regjistruan;
• sa aktivitete u zhvilluan.

Në fakt duhet matur me sa probleme u zgjidhën dhe sa probleme u eliminuan në mënyrë sistemike?

10. Si duhet të matet në interes të publikut?
Nëse nisma do të jetë serioze, publiku duhet të kërkojë tregues konkretë (KPI).
KPI 1 – Dëgjimi – Sa kërkesa janë marrë?
KPI 2 – Përgjigjja – Sa kërkesa kanë marrë përgjigje?
KPI 3 – Afati – Sa janë trajtuar brenda afatit?
KPI 4 – Rezultati  – Sa janë zgjidhur realisht?
KPI 5 – Institucioni – Cilat institucione prodhojnë më shumë ankesa?
KPI 6 – Përsëritja – Sa qytetarë kanë ardhur për të njëjtin problem më shumë se një herë?
KPI 7 – Sistemi – Sa probleme individuale janë shndërruar në reforma administrative?
KPI 8 – Barazia – A janë trajtuar njësoj qytetarët që votojnë PS dhe ata që nuk e votojnë?
KPI 9 – Biznesi – A ka ndryshuar diçka në kohën, koston dhe parashikueshmërinë e procedurave për bizneset?
KPI 10 – Institucionet – A janë bërë institucionet më pak të varura nga ndërhyrja politike?
Nëse këto të dhëna nuk publikohen, publiku nuk mund të dallojë “praninë” nga propaganda e pranisë.

11. Vlerësimi i POLIFAKT i realizueshmërisë
Nëse e ndajmë nismën në komponentë, vlerësimi është ky:

Komponenti	Realizueshmëria	Funksionaliteti
Kontakt më i madh me qytetarët	80%	80%
Dëgjim sistematik	75%	80%
Përmirësim i komunikimit politik	85%	85%
Zgjerim përtej bazës tradicionale	75%	80%
Rikuperim i besimit	60%	65%
Ulje e klientelizmit	30%	30%
Zgjidhje e problemeve institucionale	35%	40%
Ndryshim i kulturës së administrimit	30%	35%
Forcim i institucioneve	35%	40%
Efekt elektoral	75–80%	80%

Kjo tregon një gjë shumë të qartë, se nisma ka probabilitet shumë më të lartë të funksionojë si reformë politike sesa si reformë institucionale.

Vlerësimin e përgjithshëm do ta përmblidhnim me pesë nota:

Si strategji elektorale vlerësohet 8/10, pasi është e menduar mirë për një parti që ka qeverisur gjatë dhe kërkon të ruajë lidhjen me votuesin joideologjik.
Si strategji për rikuperimin e besimit vlerësohet 7/10, sepse ka potencial, veçanërisht nëse dëgjimi shndërrohet në përgjegjësi dhe rezultat.
Si reformë organizative e PS-së vlerësohet 6/10, sepse ka një diagnozë të saktë, por suksesi varet nga zbatimi dhe nga aftësia për të ndryshuar kulturën e brendshme.
Si reformë e marrëdhënies qytetar–shtet vlerësohet 4/10. Këtu nuk mjafton partia. Nevojiten institucione, rregulla dhe përgjegjësi administrative.
Si zgjidhje për problemet e biznesit vlerësohet 3/10. Biznesi nuk ka nevojë kryesisht për më shumë “dëgjim politik”; ka nevojë për institucione të parashikueshme, rregulla të njëjta për të gjithë dhe akses institucional pa ndërmjetësim politik.
Nëse “Prania Besnike” funksionon realisht, pas 1-2 vitesh duhet të shohim diçka shumë më të madhe sesa një PS më të pranishme në territor.
Me pak fjalë duhet të shohim:
më pak qytetarë që kërkojnë deputetin për një shërbim;
më pak biznese që kërkojnë ndërhyrje politike për një procedurë;
më pak institucione që përgjigjen vetëm pas presionit;
më shumë vendime të parashikueshme;
më shumë afate të respektuara;
më shumë përgjegjësi individuale;
më shumë ankesa të zgjidhura nga institucioni;
dhe mbi të gjitha më pak nevojë për partinë për të marrë atë që qytetari ka të drejtë ta marrë nga shteti.
Nëse ndodh kjo, “Prania Besnike” do të ketë kapërcyer kufirin e një strategjie elektorale dhe do të jetë bërë një kontribut real në shtetbërje.
Nëse jo, atëherë do të kemi një situatë shumë më të thjeshtë, ku PS do të jetë mësuar të dëgjojë më mirë qytetarin, por jo domosdoshmërisht ta bëjë shtetin të funksionojë më mirë për të.

Në mbyllje, “Prania Besnike” nuk duhet as të përshëndetet pa kritikë, as të refuzohet apriori.
Ajo ka një diagnozë të vlefshme. Një parti që qeveris gjatë rrezikon të humbasë kontaktin me shoqërinë. Vetë dokumenti e pranon këtë rrezik dhe kërkon ta kalojë PS-në nga “prania elektorale” në “prani njerëzore”.
Ka gjithashtu një objektiv politik të qartë: të krijojë një marrëdhënie më të drejtpërdrejtë me qytetarin, veçanërisht me atë që nuk është pjesë e bazës tradicionale të PS-së, në mënyrë që partia të fitojë besimin edhe jashtë ditës së zgjedhjeve.
Por interesi publik kërkon të bëhet një ndarje e prerë:
Partia mund të dëgjojë. Institucioni duhet të vendosë.
Partia mund të identifikojë problemin. Institucioni duhet ta zgjidhë.
Partia mund të kërkojë përgjegjësi. Institucioni duhet të mbajë përgjegjësi.
Partia mund të fitojë besim. Shteti duhet të fitojë besueshmëri.

Kjo është pika ku duhet të testohet “Prania Besnike”.
Në një demokraci të konsoliduar, qëllimi final nuk duhet të jetë që qytetari të ketë një derë më të mirë te partia, por që të mos ketë më nevojë për derën e partisë për të hyrë në shtet.
Dhe pikërisht këtu nisma ka problemin e fortë, sepse sa më shumë ajo të funksionojë si mekanizëm elektoral, aq më efikase mund të bëhet PS-ja. Por, nëse ajo arrin të forcojë institucionet, dhe jo t’i anashkalojë ato, mund të kthehet nga një instrument i ruajtjes së pushtetit në një instrument real të modernizimit demokratik.
Në këtë kuptim, vlerësimi më i drejtë është se “Prania Besnike” është një ide politike serioze, një strategji elektorale relativisht e zgjuar dhe një reformë institucionale ende e paprovuar.
Prova nuk do të jetë numri i njerëzve që PS-ja do të dëgjojë, pasi këto i kemi dëgjuar edhe më përpara.
Prova do të jetë numri i rasteve kur qytetari nuk do të ketë më nevojë të kërkojë ndihmën e PS-së, sepse institucioni do t’ia ketë zgjidhur problemin sipas ligjit, në kohë dhe njësoj si për çdo qytetar tjetër.