Nëse Inteligjenca Artificiale konsiderohet prioritet për administratën, pse jo edhe për drejtësinë?

Sistemi publik, por edhe segmente të caktuara të sistemit të drejtësisë kanë hyrë prej vitesh në një fazë të gjatë reformash institucionale, ku prioritetet publike janë përqendruar kryesisht te infrastruktura, digjitalizimi i shërbimeve administrative, si dhe reformimi i kapaciteteve logjistike dhe njerëzore.
Në këto sektorë janë angazhuar fonde të konsiderueshme, janë ndërtuar struktura të reja dhe janë promovuar modele moderne menaxhimi. Ndërkohë, sistemi gjyqësor vazhdon të mbajë mbi vete peshën e dosjeve të prapambetura, mungesës së kapaciteteve dhe një perceptimi të ulët publik mbi shpejtësinë dhe barazinë e drejtësisë.Pikërisht këtu lind edhe kontrasti më i dukshëm i politikave publike.
Ndërsa sektorë të tjerë trajtohen si motorë zhvillimi ekonomik, drejtësia ende shihet më shumë si një barrë administrative për t’u menaxhuar sesa si një aset strategjik për ekonominë dhe demokracinë. Në fakt, një sistem gjyqësor funksional ka ndikim të drejtpërdrejtë në klimën e investimeve, sigurinë e kontratave, mbrojtjen e pronës dhe besimin e qytetarëve te shteti.
Çdo dosje e zvarritur për vite përkthehet në kosto ekonomike, investime të shtyra, konflikte pronësie të pazgjidhura dhe pasiguri për biznesin.
Në këtë kontekst, integrimi i Inteligjencës Artificiale në gjyqësor nuk duhet parë si luks teknologjik apo si eksperiment modernizimi, por si pjesë e një reforme ekonomike dhe institucionale me ndikim afatgjatë.
Nëse shteti ka treguar ambicie për të financuar sisteme të avancuara në fusha të tjera, atëherë një investim serioz në modernizimin e drejtësisë përmes IA do të kishte efekt shumë më të gjerë në produktivitetin institucional dhe stabilitetin ekonomik të vendit.
Përvoja ndërkombëtare e tregon qartë këtë lidhje.
Në Texas, përdorimi i IA për menaxhimin e dokumenteve dhe automatizimin e proceseve administrative uli ndjeshëm kohën e trajtimit të çështjeve dhe çliroi burime njerëzore për rastet më komplekse.
Në Estoni, automatizimi i çështjeve të vogla uli kostot procedurale dhe rriti aksesin e qytetarëve te shërbimet ligjore.
Në Kinë, sistemet inteligjente të gjykatave reduktuan barrën administrative dhe përshpejtuan trajtimin e mijëra rasteve me volum të lartë. Këto modele nuk e zëvendësuan gjyqtarin, por i dhanë sistemit më shumë shpejtësi, organizim dhe parashikueshmëri.
Edhe Shqipëria ka dhënë sinjale se teknologjia mund të përdoret për të rritur transparencën institucionale.
Rasti i asistentes digjitale “Diella” në prokurimet publike tregoi se ekziston vullnet për të eksperimentuar me modele të reja monitorimi dhe administrimi.
Megjithatë, një reformë reale në drejtësi kërkon një nivel tjetër angazhimi. Investim në infrastrukturë digjitale, trajnim të gjyqtarëve dhe administratës, standarde etike dhe ligjore për përdorimin e algoritmeve dhe mbi të gjitha, trajtimin e drejtësisë si prioritet zhvillimor kombëtar.
Një qasje e tillë do të sillte përfitime ekonomike dhe sociale shumë më të mëdha sesa thjesht ulja e kostove administrative. Një sistem më i shpejtë dhe më transparent do të rriste besimin e investitorëve, do të ulte informalitetin ekonomik dhe do të krijonte më shumë siguri për sipërmarrjen.
Në të njëjtën kohë, qytetarët në zona të largëta apo me të ardhura të kufizuara do të kishin akses më të lehtë te shërbimet ligjore përmes platformave inteligjente dhe asistencës digjitale.Në fund, sfida kryesore mbetet politike dhe institucionale.
Teknologjia ekziston.
Modelet ndërkombëtare ekzistojnë.
Potenciali ekonomik dhe social është i prekshëm.
Pyetja reale lidhet me gatishmërinë për ta konsideruar drejtësinë si një investim me vlerë strategjike për zhvillimin e vendit, në të njëjtin nivel prioriteti me sektorët ku shteti ka treguar deri më sot më shumë bujari financiare dhe më shumë ambicie transformuese.