Me fillimin e vitit 2026, vendi po e ndejn edhe më tej përballjen me transformimin demografik të thellë, që po formëson sfidat ekonomike dhe fiskale të vendit për dekadat e ardhshme. Popullsia po vijon të plaket me ritmet e viteve të fundit, ndërkohë që fuqia punëtore vijon e tkurret, fertiliteti mbetet jashtëzakonisht i ulët dhe emigracioni vazhdon të jetë i lartë. Sipas të dhënave të Bankës Botërore dhe INSTAT, raporti i varësisë së pleqërisë në 2024 ishte rreth 25.5–25.6%, që do të thotë se për çdo 100 persona në moshë pune (15–64 vjeç), ka rreth 25–26 persona mbi 65 vjeç. Projeksionet e Organizatës së Kombeve të Bashkuara, INSTAT dhe Bankës Botërore tregojnë se ky raport pritet të dyfishohet ose të afrohet me 50% deri në vitet 2050–2060, duke çuar pjesën e personave mbi 65 vjeç në 26–34% të popullsisë totale. E veçanta për Shqipërinë është se fenomeni i plakjes po ecën më shpejt se në shumë vende të tjera, i nxitur kryesisht nga emigracioni masiv, duke rritur numrin e shqiptarëve jashtë vendit deri në një të tretën e popullsisë, me një neto humbje prej rreth 28,000 vetash në vit, me efekt te fertiliteti i ulët prej 1.31 fëmijë për grua në 2025 dhe rritje të jetëgjatësisë mesatare në 77–81 vjet.
Si pasojë, popullsia në moshë pune po bie, duke krijuar sfida të reja për tregun e punës dhe duke ulur potencialin e rritjes ekonomike. Këto sfida janë përkeqësuar nga pabarazia urbano-rurale, ku zonat rurale vuajnë më shumë nga emigracioni, pensionet janë më të ulëta dhe infrastruktura sociale më e kufizuar. Për më tepër, informaliteti i lartë ekonomik, i cili prek 30–35% të ekonomisë, redukton numrin e kontribuuesve realë në sistemin e pensioneve dhe krijon presione të konsiderueshme fiskale për qeverinë. Në këtë kontekst, autoritetet shqiptare përballen me nevojën për të mbrojtur pleqtë, sidomos ata në zonat rurale, duke ruajtur njëkohësisht qëndrueshmërinë fiskale të skemës së pensioneve, pa rritur barrën tatimore apo deficitin buxhetor.
Evolucioni i sistemit të pensioneve (1990–2025/2026)
Pas viteve ’90, Shqipëria trashëgoi një sistem shtetëror “i hekurt”, ku përfitimet ishin të garantuara, por lidhja me kontributet ishte minimale. Reforma e vitit 1993 krijoi skemën PAYG me kontribute, duke vendosur bazat për një sistem të qëndrueshëm dhe të ndërlidhur me punën dhe pagën. Reforma më e rëndësishme ndodhi gjatë 2014–2015, me disa qëllime strategjike, si rritjen graduale të moshës së daljes në pension, lidhjen e përfitimeve me kontributet individuale, futjen e elementëve të shtyllave të dytë dhe të tretë (private) dhe reduktimin e deficitit.
Sot, mbulimi i sistemit është pothuajse universal për rreth 745,000 pensionistë në 2026, por vetëm 46% e popullsisë në moshë pune kontribuon efektivisht, për shkak të informalitetit dhe emigracionit. Shpenzimet për pensione luhaten midis 7.4–8.7% të PBB-së (2023–2024), me një deficit të mbuluar nga buxheti rreth 1.5–2%.
Struktura aktuale e sistemit bazohet te:
- Shtylla 1 (pensioni publik), e cila është skema kryesore PAYG me kontribute nga punonjësit (~10–15%) dhe punëdhënësit; pension minimal/social; diferencime urbane-rurale.
- Shtylla 2 dhe 3 (private vullnetare), e cila ka mbulim të ulët dhe pjesëmarrje e kufizuar, me përpjekje të reformës për t’i forcuar.
Mosha e daljes në pension është duke u rritur gradualisht: gratë nga 61.8 vjeç në 2025 në 62 vjeç në 2026, burrat 65 vjeç deri 2032 dhe më pas një unifikim në 67 vjeç deri 2056. Kjo ende mbetet më e ulët se mesatarja e BE dhe OECD (~65–67 vjeç), por tregon tendenca për përafrim (konvergjence). Norma e zëvendësimit (pensioni ndaj pagës) është mesatarisht 32%, më e ulëta në rajon, krahasuar me rekomandimet e ILO-së prej 40% ose 50–70% të dëshiruar; pensionet rurale mbeten minimale. Mbulimi i kontributeve është rreth 46%, ndërsa në vende si Japonia, Koreja ose BE, ai tejkalon 70–80%. Shpenzimet për pensione si % e PBB-së janë të krahasueshme me vendet me varësi të ngjashme, por presionet për shkak të plakjes dhe informalitetit janë më të larta. Analizat e FMN-së dhe Bankës Botërore nënvizojnë nevojën për reforma për të ruajtur qëndrueshmërinë dhe adekuacionin.Sipas projeksioneve të FMN, Bankës Botërore dhe INSTAT, pa reforma të mëtejshme, plakja mund të ngadalësojë rritjen e PBB-së me 1–1.5 pikë përqindjeje në periudhën 2024–2050, për shkak të tkurrjes së fuqisë punëtore dhe uljes së kapitalit. Shpenzimet për pensione do të rriten ndjeshëm, duke rrezikuar një deficit më të lartë.
Reforma aktuale dhe premtime 2025–2026
Reforma graduale e moshës që ka nisur në 2015 ndihmon në uljen e presioneve fiskale duke shtuar pjesëmarrjen në punë dhe kursimet. Në 2026 pritet hyrja në fuqi e ndryshimeve ku gratë do të dalin në 62 vjeç dhe vjetërsia minimale do të rritet në 39 vjet pune. Qeveria planifikon një reformë sistemike në bashkëpunim me FMN dhe Bankën Botërore:
- Rishikim i formulës së përfitimeve pa prekur kontributet ekzistuese.
- Forcim i skemave private, vullnetare ose të detyrueshme për të rinjtë.
- Incentiva për kontribute më të gjata dhe heqje e anomalive (p.sh., pensione minimale pa kontribute të plota).
- Rritje progresive mujore: bonuset 2026 – urbane +1,800 lek, rurale +1,000 lek, por FMN/BB këshillojnë shmangien e bonuseve për të ruajtur lidhjen kontribut–përfitim.
Skenarë të mundshëm reformash
Analizat OLG të vendeve të ngjashme tregojnë disa opsione.
Së pari, një nga opsionet më të qarta që analizat OLG të vendeve të ngjashme sugjerojnë është rritja e përfitimeve minimale për zonat rurale. Ky masë ka potencialin të përmirësojë mirëqenien e pensionistëve ruralë, duke rritur konsumit deri në rreth 10% për grupet e prekura dhe duke ulur ndjeshëm varfërinë në pleqëri. Megjithatë, kjo vjen me një kosto fiskale të konsiderueshme, e cila mund të arrijë rreth 0.5–0.8% të PBB-së deri në vitin 2050.
Së dyti, lidhja e formulës së pensionit me jetëgjatësinë ofron një mënyrë për të ruajtur qëndrueshmërinë e sistemit. Në këtë rast, zëvendësimi i pensionit do të ulët me rreth 5–8 pikë përqindjeje, por kjo do të ketë efekt pozitiv në ekonominë kombëtare, duke rritur PBB-në me rreth 1–2% dhe duke ulur shpenzimet dhe deficitin me afërsisht 1% të PBB-së. Kjo masë e bën sistemin më të lidhur me realitetin demografik dhe ekonomik, duke shpërndarë barrën më drejt mes brezave.
Së treti, rritja më e shpejtë e moshës së daljes në pension, deri në 65–67 vjeç, stimulon pjesëmarrjen në punë të popullsisë në moshë të tretë. Kjo kontribuon në rritjen e PBB-së me rreth 2–3% dhe ul deficitin e pensioneve me 1.5–2% të PBB-së, duke ulur presionet fiskale afatmesme. Masë e tillë nxit vazhdimësinë e kontribuuesve dhe ul ndikimin e plakjes së popullsisë mbi sistem.
Së katërti, formalizimi i ekonomisë dhe kthimi i emigrantëve paraqet një mundësi për të rritur kontributet dhe për të përmirësuar shëndetin fiskal. Ky skenar mund të sjellë rritje të PBB-së deri në 3–5% dhe të ulë presionin mbi buxhetin për pensionet me 0.5–1% të PBB-së. Megjithatë, kjo qasje nuk është pa rreziqe: me rritjen e numrit të pensionistëve të rinj dhe presionin për përfitime, mund të lindin sfida të reja për sistemin, të cilat kërkojnë menaxhim të kujdesshëm dhe reforma të koordinuara.
Pra, secila nga këto opsione ka avantazhet dhe kufizimet e veta, por kur kombinohen në mënyrë të mençur, ato mund të ndihmojnë Shqipërinë të krijojë një sistem pensioni më të qëndrueshëm, më të drejtë dhe më të përshtatshëm për sfidat e dekadave të ardhshme.
Shqipëria ka arritur përparim të dukshëm në mbulim dhe ulje të deficitit, nga 3.3% në 2013 në rreth 2% në 2023, por sfidat e adekuacionit, informalitetit, barazisë urbano-rurale dhe shtyllës private mbeten të rëndësishme. Premtimet për reformën e 2026 ofrojnë mundësi për një sistem më të qëndrueshëm dhe drejtë, duke përshpejtuar konvergjencën me BE-në. Në këtë kontekst, Shqipëria po përpiqet të balancojë një sistem që garanton mbrojtje për pleqtë, promovon adekuacion dhe qëndrueshmëri fiskale dhe përshpejton integrimin me standardet e BE-së. Pa masa të kujdesshme, sfidat demografike mund të pengojnë zhvillimin e qëndrueshëm dhe të thellojnë pabarazitë sociale midis zonave urbane dhe rurale.Në esencë, sfida e Shqipërisë nuk është vetëm fiskale, por një problem struktural i lidhur me demografinë, emigracionin, informalitetin dhe rritjen ekonomike, ku çdo vendim i mirëkoordinuar mund të vendosë bazën për një sistem pensioni më të fortë dhe më të drejtë në gjysmën e parë të shekullit të 21-të.