Sa na kushton administrata dhe sa vlerë prodhon për ekonominë dhe shoqërinë?

Administrata publike shqiptare mbetet shpenzimi më i madh dhe më i qëndrueshëm i buxhetit, por qytetarët ende e vlerësojnë dobët cilësinë e shërbimeve dhe kanë besim të brishtë institucional. Shteti kushton gjithnjë e më shumë, por nuk prodhon proporcionalisht më shumë rend, efikasitet apo zhvillim.
Pyetja kryesore që lind është e thjeshtë, por sfiduese:
– Çfarë raporti ka midis kostos që paguajmë dhe vlerës reale që marrim si shoqëri?

Për vitin 2026, shpenzimet totale për aparatin shtetëror arrijnë rreth 887 miliardë lekë, ose afërsisht 31.9% të PBB-së. Pjesa më e madhe shkon për personelin publik, me ~140 miliardë lekë (5% e PBB-së) – ku 119.4 miliardë lekë janë për paga dhe 19.2 miliardë lekë për kontribute sigurimesh. Praktikisht, një në gjashtë lek të buxhetit përdoret vetëm për rroga dhe sigurime. Shpenzimet operative dhe mirëmbajtja, duke përfshirë godina, energji, IT dhe qira, arrijnë në ~85 miliardë lekë (3.1% e PBB-së), ndërsa interesat e borxhit shtojnë ~64 miliardë lekë (2.3% e PBB-së). Kostoja minimale për ekzistencën e administratës, pa llogaritur shërbimet reale apo investimet, është rreth 289 miliardë lekë, që përbën mbi 32% të buxhetit total.

Kur llogaritet kostoja reale për një punonjës publik, rezultati është i habitshëm.
Paga mesatare bruto shkon nga 92–100 mijë lekë/muaj, ose rreth 1.1–1.2 milion lekë/vit. Por, me sigurimet dhe kontributet (25–30%), kostoja direkte arrin 1.38–1.56 milion lekë/vit. Kur i shtohen kostoja operative e zyrave, energjisë, IT-së dhe prokurimeve (420–600 mijë lekë/vit) dhe kostoja sistemike nga detyrimet afatgjata, trajnime dhe përfitime (220–360 mijë lekë/vit), kosto totale reale e një punonjësi arrin 1.7–2.5 herë paga bruto, zakonisht 2.1–2.4 milion lekë/vit. Në nivel makro, kjo nënkupton një barrë fiskale vjetore për administratën prej 296–341 miliardë lekë.

Kur krahasohet vlera e prodhuar me shpenzimet, dallimi bëhet i qartë. Në sektorin privat, raporti vlerë e shtuar/kosto është zakonisht 2–6 herë, ndërsa në administratën shqiptare matet vetëm me input-e (orë pune, dosje), jo me output real si cilësia, koha apo kostoja për qytetarin. Produktiviteti është i ulët dhe shpesh negativ për shkak të vonesave, mbivendosjeve dhe korrupsionit, duke sjellë një raport efikasiteti mesatar 0.4–0.6. Kjo do të thotë që për çdo lek të shpenzuar prodhohet vetëm 40–60% vlerë reale. Kur raporti është më pak se 1, administrata bëhet një barrë neto për ekonominë, duke konsumuar më shumë sesa prodhon.

Krahasimet rajonale theksojnë problemin. Shqipëria shpenzon 4.5–5% të PBB-së për paga publike, më pak se mesatarja e BE-së (8–10%), por produktiviteti mbetet shumë më i ulët. Në Ballkan raporti i efikasitetit arrin 0.7–0.8, ndërsa në BE ai është 1.2–1.5, falë matjeve të qarta, digjitalizimit të thellë dhe meritokracisë. Paradoksalisht, kostoja relative është e ulët, por vlera e prodhuar edhe më e ulët, duke lënë GDP për frymë vetëm 43–47% të mesatares së BE-së.

Përpjekjet e digjitalizimit, si platforma e-Albania, ofrojnë një avantazh: rreth 95% e shërbimeve janë online, duke ulur kontaktin fizik dhe disa kosto operative. Por, pa thjeshtim të procedurave dhe matje reale të performancës, mbetet një “burokraci dixhitale”. Ndërkohë që në BE digjitalizimi mund të ulë kostot 18–34% dhe të rrisë output-in, në Shqipëri efekti mbetet i kufizuar.

Një faktor tjetër i rëndësishëm është korrupsioni dhe besimi i ulët institucional. Raportet e BE-së tregojnë një nivel të lartë të korrupsionit, klientelizmit dhe ryshfeteve, gjë që krijon kosto negative shtesë dhe ul edhe më tej vlerën reale që merr shoqëria nga administrata.

Konkluzioni është i qartë: me raport efikasiteti më pak se 1, shteti shqiptar është konsumatues i zhvillimit, jo prodhues i vlerës. Pa reforma të thella – matje të qarta të performancës, KPI, meritokraci dhe digjitalizim real si në BE – pesha fiskale do të rritet, por jeta e qytetarëve nuk do të përmirësohet proporcionalisht. Në një ekonomi të vogël si e jona, mungesa e reformës e kthen administratën në një barrë të rëndë afatgjatë.

Shkurt, administrata kushton shumë, drejtpërdrejt dhe indirekt, por prodhon pak vlerë reale për shoqërinë dhe ekonominë. Reforma e thellë është e domosdoshme për të ndryshuar këtë raport të pafavorshëm.