Analizë për Klasterin 4: Agjenda e gjelbër dhe Ndërlidhja e qëndrueshme (Green Agenda and Sustainable Connectivity)

Klasteri 4 u hap më 16 shtator 2025 dhe përfshin 4 kapituj kryesorë, të fokusuar në tranzicionin e gjelbër, lidhshmërinë infrastrukturore, energjinë e qëndrueshme dhe mbrojtjen e mjedisit. Ky klaster është strategjik për realizimin e synimeve të BE-së për zhvillim të qëndrueshëm dhe integrim rajonal.
Niveli i përgjithshëm i përgatitjes varion nga mesatar deri në të ulët, me progres më të lartë në fushën e energjisë, por të ulët në menaxhimin e mjedisit dhe mbetjeve.
Fondet e disponueshme arrijnë qindra milionë euro nga IPA III (Window 4: Green Agenda), WBIF dhe Growth Plan për Ballkanin, duke përfshirë miliarda euro grant dhe hua për energji të gjelbër dhe infrastrukturë.
Sfida kryesore është se nevojiten investime masive për infrastrukturë, kapacitetet lokale janë të dobëta dhe thithja e fondeve mbetet e ulët (~65–70%), gjë që mund të kërkojë tranzicione të gjata dhe një menaxhim shumë të kujdesshëm.

Kapitulli 14: Politika e Transportit (Transport Policy)
Kërkesat kryesore –  Harmonizim me standardet e BE-së për sigurinë rrugore, mirëmbajtje dhe infrastrukturë, zhvillim i korridoreve rajonale (p.sh., Korridori 8), partneritete publike-private (PPP), reduktim i ndotjes nga transporti.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar (moderate), progres disi (some). Janë realizuar përparime në rrugë, porte dhe hekurudha, përfshirë autostradën Adriatiko-Joniane, por mirëmbajtja mbetet e dobët dhe implementimi i ngadaltë për shkak të mungesës së dialogut politik dhe korrupsionit.
Progresi i nevojshëm –  Investime intensive në infrastrukturë, reforma rrënjësore për PPP dhe harmonizim i standardeve europiane. Faktorë gjeopolitikë, si lufta në Ukrainë, mund të përshpejtojnë implementimin, por tranzicionet për sigurinë rrugore mund të zgjasin.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Mesatare (40–70%), e realizueshme, por me rrezik vonesash nëse kapacitetet administrative mbeten të ulëta, fonde rreth 200–300 milionë euro nga IPA + WBIF mund të jenë të mjaftueshme me thithje më të mirë.

Kapitulli 15: Energjia (Energy)
Kërkesat kryesore –  Diversifikim i burimeve rinovueshme (hidro, diellore), liberalizim i tregut, siguri energjetike, harmonizim me NECP (Plan Kombëtar Energji-Klimë) dhe objektiva të decarbonizimit.
Ecuria aktuale –  Nivel i mirë/i lartë (good/high), progres i mirë (good). Janë realizuar hapa të rëndësishëm në diversifikim dhe lidhje rajonale, megjithëse varësia e lartë nga hidroenergjia mbetet sfidë. Implementimi ka qenë efektiv, por mungesa e kapaciteteve administrative kërkon vëmendje.
Progresi i nevojshëm –  Vazhdim i reformave, investime në burime rinovueshme dhe harmonizim i plotë me objektivat 2030. Mbështetja gjeopolitike mund të sjellë fonde shtesë (~100–150 milionë euro nga IPA Window 4).
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Lartë (>70%), kapitull avancuar dhe me momentum, mund të mbyllet relativisht shpejt në periudhën 2026–2027 për shkak të progresit të mirë.

Kapitulli 21: Rrjetet Trans-Evropiane (Trans-European Networks – TEN-T)
Kërkesat kryesore –  Planifikim dhe implementim i korridoreve infrastrukturore (p.sh., Adriatik-Jonian), koordinim me Connect Europe Facility, infrastrukturë për transport, energji dhe digjital.
Ecuria aktuale –  Nivel mesatar/disi (some to moderate), progres disi (some). Planifikimi i korridoreve është avancuar, por implementimi është ngadalësuar nga kufizimet financiare dhe mungesa e dialogut politik.
Progresi i nevojshëm –  Projekte të mëdha infrastrukturore që mund të zgjasin vite, investime masive dhe tranzicione të gjata. Mbështetja gjeopolitike mund të sjellë fonde shtesë nga Connect Europe Facility.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Ulët–Mesatare (40–70%), sfidues pa fonde masive shtesë, rrezik vonesash për shkak të kohës së ngushtë dhe nevojës për koordinim të intensifikuar.

Kapitulli 27: Mjedisi dhe ndryshimet klimatike (Environment and Climate Change)
Kërkesat kryesore –  Menaxhim i mbetjeve, ujit dhe ajrit, mbrojtje e biodiversitetit (Natura 2000), harmonizim me Marrëveshjen e Parisit, decarbonizim dhe monitorim klimatik.
Ecuria aktuale –  Nivel i ulët/disi (early/some), progres disi (some). Ligje për mbetje dhe ujë janë miratuar, por zbatimi mbetet i dobët – deponi të hapura, ndotje dhe informalitet. Kapacitetet lokale janë të pamjaftueshme për të përballuar tranzicionin.
Progresi i nevojshëm –  Reforma rrënjësore dhe investime miliarda euro, tranzicion i gjatë pas anëtarësimit, geopolitika mund të ndihmojë me Green Deal fonde, por kërkohet rritje e thithjes dhe planifikim afatgjatë.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 –  Ulët (<40%), shumë e ngushtë, gjasa e lartë për tranzicion të gjatë për shkak të problemeve strukturore dhe kapaciteteve të ulëta.

Sinteza e Klasterit 4 – Green Agenda & Sustainable Connectivity

Kapitulli	Fokus Kryesor	Ecuria / Nivel Përgatitjeje	Progres i Nevojshëm	Fondet e Disponueshme	Sfida Kryesore	Mundësia e Përmbushjes 2027
14 – Politika e Transportit	Siguri rrugore, korridore rajonale, PPP, reduktim ndotjeje	Moderate; some	Investime intensive në infrastrukturë, reforma PPP, harmonizim standardesh	~200–300 mln € IPA + WBIF	Dobësi në mirëmbajtje, korrupsion, kapacitete administrative të ulëta	Mesatare (40–70%)
15 – Energjia	Diversifikim burimesh, liberalizim tregu, siguri energjetike, harmonizim NECP	Good/High; good	Vazhdim i reformave, investime në rinovueshme, harmonizim me objektivat 2030	~100–150 mln € IPA Window 4	Varësi nga hidro, kapacitete administrative	Lartë (>70%)
21 – Rrjetet Trans-Evropiane (TEN-T)	Korridore infrastrukturore transport, energji, digjital; Connect Europe Facility	Some/Moderate; some	Projekte infrastrukturore të mëdha, investime masive, tranzicione të gjata	Connect Europe Facility (potencial)	Kufizime financiare, dialog i dobët politik	Ulët–Mesatare (40–70%)
27 – Mjedisi dhe Ndryshimet Klimatike	Menaxhim mbetje, ujë, ajër; biodiversitet; decarbonizim	Early/Some; some	Reforma rrënjësore, investime miliarda, planifikim afatgjatë	Green Deal fonde (potencial)	Zbatim i dobët, informalitet, kapacitete lokale të pamjaftueshme	Ulët (<40%)

Klasteri 4 (Agjenda e Gjelbër dhe Lidhshmëria e Qëndrueshme) paraqitet me performancë mesatare, por diferencime të dukshme brenda tij. Kapitulli i energjisë është më i avancuari, me progres të mirë në diversifikim dhe lidhje rajonale, ndërsa kapitujt që lidhen me mjedisin dhe rrjetet Trans-Evropiane (TEN-T) mbeten sfidues për shkak të kapaciteteve të kufizuara dhe problemeve strukturore.
Progresi i nevojshëm kërkon ndërhyrje të thella: reforma rrënjësore në transport, energji dhe mjedis, investime masive në infrastrukturë dhe burime rinovueshme, forcim i kapaciteteve administrative, dhe planifikim afatgjatë për tranzicione pas anëtarësimit. Pa këto hapa, kapitujt më sfidues nuk mund të përmbushen deri në 2027.
Fonde dhe kapacitete janë vendimtare për ritmin e përmbushjes. Disponueshmëria aktuale është pjesë e nevojshme, por jo e mjaftueshme, përdorimi efektiv i fondeve IPA, WBIF dhe Green Deal do të përcaktojë suksesin, veçanërisht për mjedisin dhe TEN-T. Mbështetja gjeopolitike, si ndikimi i luftës në Ukrainë dhe prioritetet e BE-së për Green Deal, mund të përshpejtojë implementimin e disi kapitujve, por nuk zgjidh problemet strukturore dhe administrative.
Mundësia e përmbushjes deri në 2027 varion brenda klasterit: për kapitullin e mjedisit, fizibiliteti mbetet i ulët (<40%), për TEN-T dhe transportin mesatar (40–70%), ndërsa energjia ka shanse të larta për mbyllje (>70%). Ky diferencim tregon se progresi i Klasterit 4 varet kryesisht nga kapacitetet administrative dhe shfrytëzimi i fondeve, duke bërë që suksesi i plotë deri në 2027 të jetë ambicioz, por i mundshëm vetëm me menaxhim të kujdesshëm dhe reforma të qëndrueshme.