Të dhënat e tregtisë së jashtme për periudhën 2022–2025 nuk na tregojnë një ekonomi në krizë, por një ekonomi që po përballet me kufijtë e modelit të saj.
Sipas studimit më të fundit nga ALTAX, Ky është një dallim shumë i rëndësishëm.
Viti 2022 u perceptua si vit suksesi, sepse eksportet arritën një nivel të lartë historik. Por ky kulm nuk erdhi nga rritja e produktivitetit apo nga zgjerimi i industrisë shqiptare. Ai erdhi nga çmime shumë të larta të energjisë dhe nga një kërkesë e përkohshme nga tregjet europiane.
Me fjalë të tjera, ishte një rritje e krijuar nga rrethanat e jashtme, jo nga forca e brendshme e ekonomisë.
Kur këto rrethana u normalizuan, eksportet nisën të bien. Kjo rënie nuk është episodike. Ajo po përsëritet vit pas viti dhe kjo është arsyeja pse duhet lexuar si sinjal strukturor.
Shqipëria ka ndërtuar ekonominë e saj mbi punë me kosto të ulët, sektorë si tekstilet, këpucët, fasonin dhe mbi pak tregje kryesore, sidomos Italinë. Ky model ka funksionuar për një kohë, por sot nuk është më konkurrues në një treg europian që kërkon cilësi, teknologji dhe vlerë të shtuar.
Deficiti tregtar e tregon qartë këtë realitet. Ai është rritur nga rreth 434 miliardë lekë në mbi 540 miliardë lekë. Kjo nuk do të thotë se ekonomia po shembet, por do të thotë se ajo konsumon më shumë sesa prodhon. Importet e ushqimeve, makinerive dhe energjisë janë shumë më të larta se kapacitetet eksportuese.
Kjo krijon një varësi të qëndrueshme nga jashtë.Turizmi dhe remitancat po e mbulojnë këtë boshllëk. Ato sjellin valutë, forcojnë lekun dhe ruajnë stabilitetin makroekonomik. Por ato nuk krijojnë industri prodhuese, pra nuk rrisin produktivitetin dhe nuk ndërtojnë kapacitete eksportuese. Ato na japin stabilitet afatshkurtër, por jo zhvillim afatgjatë. Kur shikojmë sektorët, pamja bëhet edhe më e qartë. Tekstilet dhe këpucët po humbin avantazhin e kostos. Minerale dhe energjia varen nga moti dhe çmimet ndërkombëtare. Materialet e ndërtimit dhe metalet po humbin tregjet tradicionale. Këto janë shtyllat mbi të cilat kemi ndërtuar eksportet dhe ato po dobësohen.
Nga ana tjetër, sektorë si makineritë, pjesët këmbimi dhe disa produkte agro-ushqimore kanë potencial. Por sot ato janë shumë të vogla për të ndryshuar pamjen e përgjithshme. Potenciali ekziston, por nuk është shndërruar ende në motor zhvillimi.
Problemi thelbësor është vlera e shtuar. Shqipëria eksporton shumë punë dhe shumë lëndë të parë, por pak teknologji, pak përpunim dhe pak produkte me vlerë të lartë. Kjo do të thotë se edhe kur eksportojmë, fitojmë pak. Edhe kursi i këmbimit luan rol. Leku i fortë i bën eksportet më të shtrenjta dhe importet më të lira. Kjo e dëmton prodhimin vendas dhe e thellon deficitin.Prandaj, edhe pse PBB-ja rritet, inflacioni është i ulët dhe borxhi publik është nën kontroll, tregtia e jashtme na tregon realitetin: ekonomia shqiptare nuk është mjaftueshëm konkurruese.
Nëse ky model nuk ndryshon do të kemi më pak industri, më pak vende pune prodhuese dhe më shumë varësi nga ndërtimi, turizmi dhe paratë që vijnë nga jashtë.Zgjidhja nuk është paniku. Zgjidhja është transformimi, me diversifikim të eksporteve, politika industriale aktive, investime në teknologji, përpunim dhe integrim në zinxhirët e vlerës europiane. Kjo politikë vizionare e aftëson ekonominë shqiptare, që të mund të kalojë nga ekonomi me kosto të ulët në ekonomi me vlerë të lartë.