Nga plagët e korrupsionit tek rindërtimi i besimit bazuar te drejtësia restauruese

Në Shqipëri korrupsioni nuk është një nocion abstrakt i rezervuar për raportet ndërkombëtare apo kronikat televizive të mbrëmjes. Ai është një realitet i prekshëm që shoqëron përditshmërinë e shumë qytetarëve dhe shfaqet në mënyrë tinëzare dhe të përsëritur, në situata të zakonshme që duhet të ishin të thjeshta dhe transparente.
Një qytetar e ndjen kur i kërkohet të paguajë “nën dorë” për të marrë një dokument që i takon me ligj, apo kur sheh se tenderat publikë shpërndahen mes të njëjtëve individë ose kompani, duke krijuar një rreth të mbyllur përfituesish. Secili e ndjen kur lexon lajme për miliona euro që zhduken nga arkat publike, ndërkohë që spitalet vazhdojnë të vuajnë mungesën e pajisjeve bazike, shkollat kanë dritare të thyera e ngrohje të munguar dhe rrugët jashtë kryeqytetit shndërrohen në prova të gjalla të një infrastrukture të braktisur.
Kështu, korrupsioni bëhet jo vetëm një çështje ligjore, por një plagë e hapur shoqërore, që gërryen besimin e qytetarëve tek shteti dhe minon vetë themelet e kontratës sociale.
Shqipëria ka bërë hapa të rëndësishëm në ndëshkimin e korrupsionit.
Reforma në drejtësi, sidomos veprimet e SPAK-ut ka goditur figura të fuqishme, duke dhënë sinjalin se askush nuk është mbi ligjin. Në vitin 2024, vendi u rendit në vendin e 80-të nga 180 shtete në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit të Transparency International, një përmirësim prej pesë pikësh nga viti i kaluar. Por për shumë qytetarë, ky përmirësim është i padukshëm në jetën e tyre të përditshme.
Një sondazh i UNDP-së tregoi se vetëm 36% e shqiptarëve kanë besim të lartë ose të moderuar në drejtësi. Kjo tregon se edhe pse ndëshkimet ndaj zyrtarëve të korruptuar janë të rëndësishme, ato nuk mjaftojnë për të rindërtuar marrëdhënien e thyer mes qytetarëve dhe institucioneve.
“E shohim në TV kur arrestojnë dikë, por për ne nuk ndryshon asgjë,” thotë Arjani, një mësues nga Elbasani. “Shkolla ku punoj ka dritare të thyera prej vitesh dhe askush nuk mban përgjegjësi.”
Në këtë kontekst, koncepti i drejtësisë restauruese merr kuptim të veçantë. Nuk është një term i njohur gjerësisht në Shqipëri, por në thelb nënkupton që drejtësia nuk ndalet tek ndëshkimi, por shkon më tej, tek riparimi i dëmit dhe rindërtimi i marrëdhënieve të prishura.
Një proces i tillë nuk do të kufizohej në mure gjykatash, por do të përfshinte edhe shoqërinë. Viktimat, autorët dhe komuniteti do të takoheshin në hapësira dialogu, ku të gjitha palët do të dëgjojnë dhe të kontribuojnë në mënyra konkrete për rikuperimin e dëmit.

Shembulli i skandalit të inceneratorëve është ilustrues. Kjo çështje nuk ka vetëm një dimension juridik; ajo ka dëmtuar besimin e qytetarëve në menaxhimin e fondeve publike dhe ka rritur ndjenjën se korrupsioni është një “lojë e mbyllur”. Një qasje restauruese do t’u jepte mundësi qytetarëve të dëgjonin shpjegime të plota, të merrnin informacion mbi dëmin real dhe të diskutonin për format e kompensimit, reformës dhe garantive që një situatë e tillë të mos përsëritej.
“Për mua nuk mjafton që dikush të dënohet,” thotë Mirela, një sipërmarrëse nga Tirana. “Dua të di si do t’i kthehen këto para shërbimeve që na duhen. Dua transparencë.”
Nga këndvështrimi i teorisë së besimit social, kjo është jetike. Besimi nuk ndërtohet nga premtimet, por nga përvoja të përsëritura ku qytetarët shohin që drejtësia funksionon në mënyrë të barabartë dhe transparente. Korrupsioni e shkatërron këtë kapital social duke mbjellë cinizëm dhe pasivitet.
Të dhënat më të fundit nga sondazhet tregojnë se 59% e shqiptarëve e perceptojnë qeverinë qendrore si jo transparente, ndërsa për pushtetin vendor ky përqindje është 60.2%. Këto shifra janë jo thjesht statistika, por tregojnë një hendek të thellë. Kur qytetarët nuk kanë akses tek informacioni, kur vendimet merren prapa dyerve të mbyllura, dhe kur ndihen të përjashtuar nga proceset që ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e tyre, ndodh që besimi shoqëror shuhet.
Në këtë klimë, ideja e drejtësisë restauruese fiton peshë të veçantë. Ajo mbetet më shumë se thjesht një term ligjor, pasi është një mënyrë e re të menduarit për të ndërtuar sërish lidhje.
Një drejtësi e vërtetë restauruese do të nënkuptonte organizimin e takimeve publike të rregullta, ku qytetarët jo vetëm të informohen, por të ndihen dëgjuar, ku vendimet për çështje me ndikim shoqëror bëhen të qasshme dhe të shpjegueshme, si dhe ku krijohen mekanizma të vërtetë që lejojnë njerëzit të japin opinion për masat korrigjuese, jo vetëm si formë simbolike, por si pjesë integrale e procesit institucional.
Ky lloj hapje nuk është thjesht sensibël – ai është themelor për rindërtimin e besimit. Kur transparenca është pjesë e jetës së përditshme dhe jo justifikim pas një dështimi institucional, atëherë qytetari kthehet nga pasiv në protagonist në këtë histori. Mungesa e tillë transparence nuk është vetëm pasojë, por edhe ndërlikomandë kulturore, që i jep drejtari ndërmarrjes publike dhe zbeh kapacitetin e shtetit për t’u dëgjuar dhe besuar.
“Nëse nuk dëgjohet zëri ynë, çdo dënim është vetëm statistikë,” thotë Petriti, një inxhinier nga Shkodra.
Në fund të fundit, beteja kundër korrupsionit nuk është një sprint me disa arrestime të bujshme, por një maratonë e gjatë që kërkon shërimin e plagëve të thella që ai lë pas në trupin shoqëror. Arrestimi i disa individëve mund të japë një mesazh të fortë, por nuk garanton që rrënjët e korrupsionit janë shkulur. Për këtë nevojitet një qasje e dyfishtë: drejtësi ligjore që ndëshkon shkelësit dhe drejtësi shoqërore që riparon dëmet e shkaktuara mbi besimin kolektiv.
Kjo drejtësi shoqërore, e mbështetur mbi parimet e drejtësisë restauruese, duhet të krijojë ura komunikimi mes institucioneve dhe qytetarëve. Vetëm kur qytetarët e shohin shtetin si një partner të ndershëm, që nuk fshihet pas procedurave të mjegullta por u përgjigjet hapur dhe me ndershmëri, mund të ndodhë rikthimi i besimit. Në këtë proces, transparenca bëhet oksigjeni i demokracisë dhe integriteti publik kthehet nga një aspiratë e largët në një realitet i prekshëm.