Vlerësimi i Indeksit të Fizibilitetit për Premtimin: “Zhvillimi i talenteve dhe ekselencës akademike”

1. Qartësia e Premtimit ✅

📊 Vlerësimi: 4.5/5

🔹 Qëllimi është i qartë dhe ambicioz: zhvillimi i ekselencës akademike dhe talenteve në fusha strategjike, veçanërisht në shkencë dhe teknologji.

🔹 Instrumentet janë të identifikueshme dhe të logjikshme:

• Institucione të specializuara për nxënës me potencial të lartë, që sugjerojnë një qasje të përqendruar në elitën akademike.

• Bursa dhe mbështetje për karriera të avancuara, që lidh arsimin me tregun e kërkimit dhe zhvillimit teknologjik.

🔸 Mungon një sqarim më konkret mbi formatin institucional (shkolla elitare, akademi shtetërore, apo programe të integruara në universitetet ekzistuese), si dhe mbi procesin e përzgjedhjes dhe ndjekjes së talenteve.

2. Situata Aktuale dhe Problemet Kryesore ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.5/5

🔹 Shqipëria nuk ka aktualisht institucione të specializuara për talente të reja të strukturuara sipas standardeve ndërkombëtare (si p.sh. gimnazi “Kolmogorov” në Moskë ose shkollat STEM në SHBA).

🔹 Programet e bursave:

• Janë sporadike dhe të paqëndrueshme, shpesh të bazuara në donacione të huaja ose kritere të diskutueshme.

• Nuk përqendrohen veçanërisht në fusha strategjike si STEM (shkencë, teknologji, inxhinieri, matematikë).

🔹 Kërkimi shkencor në universitete është nënfinancuar, me pak studentë dhe pedagogë të përfshirë në projekte të nivelit ndërkombëtar.

🔹 Nuk ka një mekanizëm institucional të identifikimit të talenteve që në arsim parauniversitar, gjë që e bën të vonuar ndërhyrjen në zhvillimin e ekselencës.

3. Masat e Nevojshme për Zbatimin e Premtimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.5/5

🔹 Për të realizuar premtimin kërkohen disa masa bazë:

• Testim dhe selektim kombëtar për identifikimin e nxënësve me potencial të lartë.

• Themeli i institucioneve të specializuara me staf të kualifikuar, qasje ndërdisiplinore dhe partneritete ndërkombëtare.

• Skema kombëtare bursash, të strukturuara sipas kritereve të meritës dhe nevojës.

• Fonde të dedikuara për kërkim dhe inovacion, të lidhura me programet e bursave dhe rrjetin akademik.

🔹 Kërkohet edhe ligj i veçantë ose akt nënligjor që formalizon qasjen ndaj talenteve akademike si prioritet kombëtar (modele si Greqia, Kroacia, ose Turqia kanë nisur projekte të ngjashme në dekadën e fundit).

4. Kostoja Fiskale dhe Burimet e Nevojshme ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.0/5

🔹 Kostoja është moderat–e lartë, në varësi të modelit të ndjekur:

• Ndërtimi apo përshtatja e institucioneve për nxënës me potencial ⇒ investim në infrastrukturë dhe staf elitar.

• Programet e bursave ⇒ kosto të qëndrueshme vjetore që lidhen me inflacionin, shkollimet jashtë vendit, dhe angazhimin në projekte kërkimore.

🔹 Potencial për partneritete me BE, Erasmus+, Horizon Europe, dhe sektorin privat, që mund të zbusin barrën buxhetore direkte të shtetit.

🔹 Mund të konsiderohet edhe një fond i veçantë kombëtar për ekselencën, me përfshirje filantropike dhe të diasporës akademike.

5. Ndikimi Ekonomik dhe Social ✅

📊 Vlerësimi: 5.0/5

🔹 Potenciali për zhvillim të kapitalit njerëzor me cilësi të lartë është jashtëzakonisht i madh:

• Rritet cilësia e arsimit, veçanërisht në nivelet e larta.

• Fuqizohen kapacitetet kërkimore, duke i dhënë frymë të re inovacionit kombëtar.

• Talente të identifikuara dhe të mbështetura herët kanë mundësi të kontribuojnë në sektorët më kritikë të zhvillimit ekonomik dhe teknologjik.

• Ndihmon në ndalimin e “brain drain”, duke ofruar kushte konkurruese për zhvillim brenda vendit.

6. Afati i Zbatimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.5/5

🔹 Krijimi i institucioneve për ekselencë është një proces 2–3 vjeçar, nëse nis me një pilot të vetëm dhe rritet më pas.

🔹 Programet e bursave mund të nisin brenda vitit të parë, për aq kohë sa ekziston një kornizë rregullatore dhe financiare funksionale.

🔹 Duhet një plan 5-vjeçar, me objektiva të matshëm dhe rritje progresive të ndikimit dhe mbulimit territorial.

📌 Vlerësimi Final – Indeksi i Fizibilitetit: 3.8/5

Kategori	Vlerësim	Simboli
Qartësia e Premtimit	4.5	✅
Situata Aktuale	3.5	⚠️
Masat për Zbatimin	3.5	⚠️
Kostoja dhe Financimi	3.0	⚠️
Ndikimi Ekonomiko-Social	5.0	✅
Afati i Zbatimit	3.5	⚠️

Premtimi ka një ndikim të lartë potencial dhe është vizionar, por për zbatimin e suksesshëm kërkon një qasje të organizuar, institucionale dhe të financuar në mënyrë të qëndrueshme.

Investimi në ekselencë është investim në të ardhmen e vendit, por suksesi do të varet nga politikat konkrete për identifikim, mbështetje dhe përfshirje të talenteve në sistem.