Vlerësimi i Indeksit të Fizibilitetit për Premtimin: “Rritja e investimeve në arsim dhe autonomia akademike”

1. Qartësia e Premtimit ✅

📊 Vlerësimi: 4.5/5

🔹 Premtimi ka dy komponentë të ndërlidhur:

• Rritje e investimeve publike në arsim, e cila synon të përmirësojë kapacitetet, infrastrukturën dhe cilësinë e shërbimit arsimor.

• Forcim i autonomisë akademike, që nënkupton liri në drejtim, kërkim, programim dhe bashkëpunime ndërinstitucionale.

🔹 Instrumentet janë të përcaktuara në linja të qarta:

• Rritje e buxhetit publik për arsimin është e matshme dhe politike e drejtpërdrejtë.

• Nxitja e partneriteteve me sektorin privat dhe tregun ndërkombëtar përfaqëson një hap drejt rritjes së autonomisë funksionale dhe zhvillimit të qëndrueshëm të institucioneve arsimore.

🔸 Sqarimi mbi mekanizmat konkretë të autonomisë (statut, bord drejtues, financa të pavarura) do ta bënte edhe më të plotë premtimin.

2. Situata Aktuale dhe Problemet Kryesore ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.5/5

🔹 Financimi i arsimit në Shqipëri ka qenë i ulët krahasuar me mesataren e vendeve të BE-së (zakonisht <3% e PBB-së për arsimin e lartë dhe kërkimin), dhe me shpërndarje joefektive të fondeve.

🔹 Autonomia akademike në praktikë është e kufizuar nga:

• Ndikimi i lartë i politikës në drejtimin e universiteteve publike.

• Mungesa e diversifikimit të burimeve të financimit, ku shumica e fondeve varen nga buxheti shtetëror.

• Korniza ligjore dhe financiare që shpesh nuk u jep institucioneve arsimore fleksibilitet në administrimin e burimeve dhe stafit.

🔹 Mungesa e lidhjes me tregun e punës dhe mungesa e iniciativës për partneritete efektive e pengojnë përmbushjen e qëllimeve të arsimit të lartë.

3. Masat e Nevojshme për Zbatimin e Premtimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.5/5

🔹 Për zbatim kërkohen disa masa të kombinuara:

• Rritje graduale dhe e qëndrueshme e buxhetit të arsimit në përputhje me objektiva afatgjata.

• Reformim i kuadrit ligjor mbi autonominë akademike, duke siguruar:

  • Menaxhim të pavarur të buxhetit dhe stafit.

  • Aftësi për të nënshkruar marrëveshje ndërkombëtare dhe kontrata me sektorin privat.

  • Përfaqësim profesional në organet drejtuese.

• Inkurajim i skemave të bashkëpunimit ndërinstitucional, përfshirë grante, projekte të përbashkëta kërkimore dhe praktika profesionale për studentët.

🔹 Masat janë teknike, por kërkojnë vullnet politik dhe bashkëpunim ndërministror, si dhe ristrukturim të agjencive që mbikëqyrin arsimin e lartë.

4. Kostoja Fiskale dhe Burimet e Nevojshme ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.5/5

🔹 Rritja e financimit për arsimin publik përfshin:

• Investime në infrastrukturë, laboratorë, qendra kërkimore.

• Financim të programeve të zhvillimit profesional dhe rritjes së cilësisë së mësimdhënies.

• Rritje të pagave dhe fondeve për kërkim shkencor.

🔹 Këto janë investime me kthim të ngadaltë por të qëndrueshëm, që mund të amortizohen nëse lidhen me skema të bashkëfinancimit dhe burime alternative (grantet ndërkombëtare, projekte me sektorin privat).

🔹 Kërkohet planifikim afatmesëm-buxhetor dhe ndarje graduale e burimeve, për të mos rrezikuar qëndrueshmërinë fiskale.

5. Ndikimi Ekonomik dhe Social ✅

📊 Vlerësimi: 5.0/5

🔹 Arsimi cilësor dhe autonom nxit:

• Rritjen e aftësive të punësueshme dhe integrimin më të mirë të të diplomuarve në tregun e punës.

• Zhvillimin e kapaciteteve kërkimore, që mund të shndërrohen në produkte, shërbime dhe inovacione për ekonominë.

• Reduktimin e emigracionit të të rinjve dhe trurit akademik, nëse universitetet ofrojnë kushte konkurruese.

• Forcimin e demokracisë dhe qytetarisë aktive, përmes institucioneve të pavarura dhe mendimit kritik.

🔹 Në afatgjatë, ndikimi është transformues për modelin ekonomik dhe strukturën shoqërore.

6. Afati i Zbatimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.5/5

🔹 Zbatimi do të kërkojë një periudhë prej 3-5 vitesh:

• Rritja e buxhetit mund të fillojë menjëherë, por kërkon një kornizë shumëvjeçare.

• Autonomia akademike kërkon reformim të legjislacionit dhe institucioneve mbikëqyrëse, me efekte graduale.

• Marrëveshjet me sektorin privat mund të nisin me projekte pilot dhe të zgjerohen me modele të suksesshme.

🔹 Mund të përshpejtohet përmes planeve kombëtare për reformën e arsimit të lartë, nëse lidhen me prioritetet e zhvillimit kombëtar.

📌 Vlerësimi Final – Indeksi i Fizibilitetit: 4.1/5

Kategori	Vlerësim	Simboli
Qartësia e Premtimit	4.5	✅
Situata Aktuale	3.5	⚠️
Masat për Zbatimin	3.5	⚠️
Kostoja dhe Financimi	3.5	⚠️
Ndikimi Ekonomiko-Social	5.0	✅
Afati i Zbatimit	3.5	⚠️

Ky premtim është strategjik dhe me ndikim të lartë në zhvillimin e kapitalit njerëzor dhe konkurrueshmërinë ekonomike.

Zbatueshmëria kërkon angazhim shumëvjeçar, financim të qëndrueshëm dhe reformim institucional të mirëprojektuar.

Autonomia akademike është një shtyllë e pashmangshme në rritjen e cilësisë së universiteteve dhe duhet shoqëruar me mekanizma të llogaridhënies dhe transparencës.