Indeksi i Fizibilitetit të Premtimit “Automatizimi i Lejeve të ndërtimit me Inteligjencë Artificiale”

1. Qartësia e Premtimit ✅

📊 Vlerësimi: 4.5/5

🔹 Qëllimi është i shprehur qartë: automatizimi i procedurave për lejet e ndërtimit për të rritur transparencën dhe reduktuar korrupsionin.

🔹 Instrumenti është i njëtrajtshëm – përdorimi i Inteligjencës Artificiale, edhe pse mungojnë detajet për shkallën e automatizimit (procesverbalë, analiza topografike, vendimmarrje e plotë automatike apo asistuar?).

🔸 Sugjerohet të qartësohet nëse IA do të jetë:

• Vetëm asistuese në shqyrtim dhe verifikim,

• Apo do të ketë edhe kompetenca vendimmarrëse, çka ka implikime ligjore.

2. Situata Aktuale dhe Problemet Kryesore ✅

📊 Vlerësimi: 4.2/5

🔹 Procesi i lejeve të ndërtimit në Shqipëri është një nga fushat më të kritikuara për:

• Korrupsion të përhapur, konflikt interesi dhe ndërhyrje politike;

• Proces të ngadalshëm dhe jo transparent, me mungesë të qasjes publike në vendimmarrje;

• Procedura të decentralizuara, shpesh me standarde të ndryshme midis bashkive.

🔸 Ekziston platforma elektronike e-LEJE, por ajo nuk përfshin logjikë automatike të vendimmarrjes – është më shumë një sistem komunikimi dhe ngarkimi dokumentesh.

3. Masat e Nevojshme për Zbatimin e Premtimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.1/5

🔹 Automatizimi me IA kërkon:

• Digjitalizim të plotë të të gjithë dokumentacionit teknik, urbanistik dhe ligjor (planifikim vendor, rregullore ndërtimi, kufizime ligjore);

• Sisteme interoperabile mes agjencive (ALUIZNI, Kadastra, INUK, Bashkitë, Ministria e Infrastrukturës);

• Krijimin e një modeli të bazuar në rregulla (rule-based IA) dhe/ose trajnimin e një algoritmi të ndërlikuar (machine learning).

🔸 Duhet gjithashtu ndryshim i kuadrit ligjor, pasi vendimmarrja automatike mbi leje ndërtimi ka nevojë për bazë të qartë ligjore dhe mbikëqyrje njerëzore për raste të ndërlikuara.

4. Kostoja Fiskale dhe Burimet e Kompensimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.0/5

🔹 Kosto e lartë fillestare:

• Investim në softuer inteligjent, integrim me sistemet ekzistuese dhe trajnime për përdoruesit publikë;

• Auditime të vazhdueshme për të ruajtur neutralitetin e algoritmeve dhe për të shmangur diskriminimin apo gabimet sistemike.

🔸 Burimet potenciale:

• Mund të realizohet me fonde IPA të BE-së, programe digjitalizimi ose partneritete publike-private për zhvillimin teknologjik.

5. Ndikimi Ekonomik dhe Social ✅

📊 Vlerësimi: 4.0/5

🔹 Pozitive:

• Rrit besimin në institucionet publike dhe transparencën në një sektor me rrezik të lartë;

• Ul kostot transaksionale dhe kohën e pritjes për ndërtuesit e ligjshëm;

• Nxit një klimë më të mirë investimi në ndërtim, përfshirë investitorë të huaj.

🔹 Negativisht:

• Rrezik nëse IA nuk është e saktë apo nuk reflekton përjashtimet ligjore, mund të prodhojë vendime arbitrare;

• Nëse nuk kombinohet me kontroll njerëzor të saktë, rrit rrezikun për abuzim “nga prapaskena” duke manipuluar të dhënat hyrëse.

6. Afati i Zbatimit ⚠️

📊 Vlerësimi: 3.2/5

🔹 Nëse fokusohet në automatizim të pjesshëm (asistencë IA për verifikime), mund të arrihet brenda 2–3 viteve, sidomos në bashki më të mëdha.

🔹 Automatizimi i plotë i vendimmarrjes kërkon:

• 5+ vite, pasi duhet bazë të dhënash e konsoliduar, algoritme të besueshme, dhe adaptim ligjor.

🔸 Realizueshmëria varet nga:

• Vullneti politik për digjitalizim real, jo thjesht platforma fasadë;

• Kapaciteti për bashkëpunim ndërinstitucional dhe transparencë të kodit të sistemit IA.

📌 Vlerësimi Final – Indeksi i Fizibilitetit: 3.7/5

Kategori	Vlerësim	Simboli
Qartësia e Premtimit	4.5	✅
Situata Aktuale	4.2	✅
Masat për Zbatimin	3.1	⚠️
Kostoja dhe Financimi	3.0	⚠️
Ndikimi Ekonomiko-Social	4.0	✅
Afati i Zbatimit	3.2	⚠️

Ky premtim është konkret, i lidhur ngushtë me një problem real dhe me potencial për përmirësim të qeverisjes publike, por:

• Kërkon përgatitje të gjatë teknike dhe ligjore;

• Duhet kombinuar me mbikëqyrje njerëzore dhe auditim të pavarur, për të shmangur rreziqet e “IA të errët”.

👉 Rekomandohet fillimi me projekte pilot në bashki të mëdha (Tiranë, Durrës, Fier), me përdorim të IA si asistent vendimmarrjeje, përpara zgjerimit në shkallë kombëtare.