Pse shqiptarët votojnë Ramën, apo kur zgjedhjet nuk mjaftojnë për të ndërruar pushtetin

Në një vend me bilanc të ngarkuar akuzash për korrupsion, autoritarizëm të zhdërvjellët, kapje të institucioneve dhe dështime në fusha kyçe si shëndetësia, drejtësia dhe arsimi, rezultati i vazhdueshëm zgjedhor në favor të Edi Ramës dhe Partisë Socialiste duket si një paradoks demokratik. Por është me të vërtetë një paradoks?
Jo domosdoshmërisht!
Çfarë ndodh në Shqipëri është një shfaqje tipike e dominancës së zgjeruar elektorale të një lideri që ka kuptuar thellësisht se në demokracitë e brishta, pushteti nuk fitohet vetëm me ide dhe programe, por mbi të gjitha me kontroll të informacionit, menaxhim emocionesh kolektive dhe përdorim sistematik të burimeve publike si instrument politik.
Qytetari shqiptar voton, por në një klimë të kontrolluar, ku alternativa është dobësuar, ku frika nga ndryshimi është e madhe dhe ku sistemi institucional është aq i nënshtruar ndaj pushtetit ekzekutiv, saqë edhe shpresat për drejtësi e barazi duken të kota. Në këtë kontekst, vota nuk është më një mjet për të ndryshuar pushtetin, por shpesh thjesht një akt ritual, pa peshë të thellë përmbajtësore.

Pesë motorët që mbajnë në këmbë pushtetin e Ramës
Për të kuptuar pse Edi Rama vijon të ruajë një dominancë politike të qëndrueshme në Shqipëri, nuk mjafton të vështrohet vetëm rezultati zgjedhor. Duhet analizuar se cilët janë mekanizmat konkretë që e ushqejnë dhe e rigjenerojnë këtë pushtet, pavarësisht valëve të pakënaqësisë, krizave sociale apo dështimeve të shprehura në politikë publike.
Kjo mbajtje e gjatë e pushtetit nuk është thjesht produkt i karizmës personale apo rastësisë politike. Ajo bazohet në një arkitekturë të ndërthurur kontrolli, që funksionon përmes komunikimit të centralizuar, klientelizmit të zgjuar, frikës nga alternativa, kapjes së institucioneve dhe përdorimit të frikshëm të stabilitetit si mjet bindës. Këto janë, në thelb, pesë motorët që mbajnë në këmbë regjimin elektoral të Ramës – një regjim që operon brenda një forme demokratike, por jashtë thelbit të saj.
Më poshtë analizohen këto pesë kolona që e bëjnë pushtetin jo vetëm të qëndrueshëm, por edhe elastik ndaj kritikës dhe skandaleve.

Kolona e parë, komunikimi total, ku lideri është si “skenarist kombëtar”.
Edi Rama ka ndërtuar jo thjesht një qeveri, por një regjim komunikimi, ku çdo mesazh, krizë, arritje apo dështim kalon përmes një filtri estetik, emocional dhe performativ. Ky lloj liderizmi performativ gjen paralele në Mateusz Moraëiecki në Poloni (me fokus te “familja dhe identiteti”) dhe në mënyrë më ekstreme, tek Orbán në Hungari, që përdor median për të krijuar një realitet alternativ.

Kolona e dytë, opozita si armik i destabilitetit, jo si alternativë qeverisëse.
Në një demokraci të konsoliduar, opozita është bashkëbisedues i pushtetit. Në Shqipëri, ajo është trajtuar dhe perceptuar si kërcënim ndaj stabilitetit. Dhe kur opozita përfaqësohet nga figura të konsumuar ose të ngarkuara me narrativa të së shkuarës (Berisha, Meta), atëherë Rama shfaqet automatikisht si “e keqja më e menaxhueshme”.
E njëjta strategji u përdor në Slloveni nga Janez Janša, ku ai mobilizonte frikën e kthimit të “komunizmit” dhe “kaosit liberal” për të mbajtur pushtetin.

Kolona e tretë, pushteti si instrument për besnikëri.
Në mungesë të një shteti social funksional, mbështetja për qytetarin kthehet në klientelizëm të personalizuar: vende pune, legalizime, ndihma ekonomike, punësime të përkohshme në periudha zgjedhore. Ky është versioni shqiptar i modelit “partia-shtet”.
Modeli e ka pasqyrën më të afërt në Bullgari, ku Borisov për shumë vite ndërtoi një sistem ku pushteti nuk ishte vetëm politik, por ekonomik dhe social. Çdo votë për partinë në pushtet përkthehej në një premtim jo ideor, por konkret material.

Kolona e katërt, simbolika e stabilitetit kundër frikës nga kaosi.
Shumë qytetarë shqiptarë, të rraskapitur nga pasiguria e tranzicionit, e kanë kthyer stabilitetin në vlerë vetëjustifikuese politike. Nuk është se janë të kënaqur me Ramën, por mendojnë se çdo alternativë tjetër do sjellë më shumë paqëndrueshmëri.
Kjo psikologji mbijetese ka ngjashmëri me Italinë e jugut, ku votuesit shpesh zgjedhin liderët dominues lokalë jo sepse janë më të mirët, por sepse janë më të parashikueshmit dhe ruajnë status quo-në.

Kolona e pestë, institucionet si dekor demokratik, jo si kontroll pushteti.
Kapja e institucioneve nga të pavarurat e deri te administrata publike e ka zbehur ndjeshëm funksionin kontrollues të demokracisë. Zgjedhjet në vetvete nuk mjaftojnë për të gjykuar shëndetin demokratik të një vendi. Demokracitë hibride, si ajo shqiptare, e tregojnë më së miri këtë.

Rama nuk është përjashtim, por pjesë e një modeli më të gjerë.
Fenomeni i dominimit të zgjatur të një lideri në demokraci hibride nuk është ekskluzivitet shqiptar. Ai është pjesë e një tendence më të gjerë që ka marrë hov në disa vende të Europës Lindore dhe Jugore, ku forma institucionale e demokracisë ruhet, por përmbajtja e saj transformohet në një sistem përfaqësimi të kontrolluar, konkurrence të dobësuar, dhe kapje të shtetit. Në këtë kontekst, Edi Rama nuk është një përjashtim ballkanik, por një variacion lokal i një modeli politik më të strukturuar, që funksionon mbi bazën e pesë elementëve të përbashkët.
Në Hungari, Viktor Orbán ka institucionalizuar një model ku kontrolli mbi narrativën publike është total, përmes kapjes së mediave dhe përdorimit të buxhetit të shtetit si shpërblim për besnikërinë. Po ashtu, Orbán ka ndërtuar një sistem ku çdo sfidë ndaj pushtetit etiketohet si kërcënim ndaj kombit, një qasje që reflekton qartë mënyrën se si Rama sillet me opozitën dhe zërat kritikë në Shqipëri.
Në Poloni, partia në pushtet (PiS), nën drejtimin e Moraëieckit, ka përdorur retorikën e frikës nga ndërrimi i vlerave, duke portretizuar opozitën si rrezik për stabilitetin, për familjen, për moralin shoqëror. Kjo strategji e “framing-ut” e ka bërë pushtetin të duket si mbrojtës i normalitetit, një taktikë që gjen ngjashmëri në mënyrën se si Rama e paraqet veten si e vetmja forcë që “mbron Shqipërinë nga kaosi politik”.
Në Serbi, Aleksandar Vučić ka ndërtuar një sistem me media të centralizuara dhe të orkestruara, që kanalizojnë çdo debat publik në favor të pushtetit. Përballë një opozite të fragmentuar dhe të kriminalizuar në diskurs, Vučić shfaqet si lideri racional dhe i pashmangshëm. Ngjashëm, në Shqipëri, debati publik kontrollohet dhe alternohet midis propagandës dhe diskreditimit të çdo alternative.
Në Bullgari, Boyko Borisov përfaqëson modelin klasik të klientelizmit të personalizuar, ku mbështetja ndaj qeverisë ndërtohet përmes marrëdhënieve të drejtpërdrejta me qytetarët, përdorimit selektiv të fondeve publike dhe një aparature të dobët institucionale që nuk siguron kontroll dhe përgjegjshmëri. Ky model është pothuajse identik me praktikat e Partisë Socialiste në Shqipëri, ku mbështetja ndaj qeverisë ndërtohet përmes lidhjeve të punësimit, favoreve të drejtpërdrejta dhe kontrollit mbi administratën.
Së fundmi, Italia e jugut ofron një rast interesant, ku nuk është qeveria qendrore ajo që e prodhon këtë model, por strukturat lokale të pushtetit, të cilat funksionojnë mbi bazën e një stabiliteti klientelist. Qytetarët nuk votojnë se janë të bindur për një alternativë politike, por sepse nuk duan të rrezikojnë humbjen e “garancive” që lidhen me liderin lokal. Kjo psikologji është fort e ngjashme me realitetin shqiptar, ku stabiliteti perceptohet si më i rëndësishëm se ndryshimi, dhe ku lideri shfaqet si garantues i rendit, edhe kur ai është i padrejtë.
Në të gjitha këto raste, përfshirë Shqipërinë, kemi të bëjmë me një zhvendosje të demokracisë nga përmbajtja drejt formës, ku zgjedhjet mbahen, pluralizmi ekziston formalisht, por balanca e pushteteve, kontrolli institucional dhe liria e informacionit janë thellësisht të deformuara. Shqipëria nuk është e vetme në këtë rrugë, por është një nga laboratorët më të rafinuar të saj në rajon.

Kur demokracia vdes ngadalë
Votimi i vazhdueshëm për Ramën nuk është shenjë se shqiptarët janë naivë apo të painformuar. Përkundrazi, është reflektim i kushteve të deformuara të konkurrencës demokratike dhe një strategjie të sofistikuar të mbajtjes së pushtetit nëpërmjet kontrollit, frikës, simbolikës dhe dobësisë së alternativës.
Në fund të ditës, kjo situatë ngre një pyetje më të madhe: A është demokracia vetëm një proces zgjedhor, apo një sistem me mekanizma reale përgjegjshmërie?
Ky nuk është një fenomen unik shqiptar. Në Hungari, Poloni, Serbi apo Bullgari e deri në cepa të Italisë jugore kemi parë se si liderë të zgjuar politikë kanë ndërtuar sisteme që duken si demokraci, por funksionojnë si monopole pushteti, duke e mbajtur shoqërinë të lidhur pas idesë së një stabiliteti të rremë.

Por ajo që e bën Shqipërinë të veçantë është normalizimi i kësaj situate.
Fakti që shumica e qytetarëve e kanë pranuar se “gjërat kështu kanë qenë dhe kështu do të jenë”, apo kjo “lodhje kolektive e shpresës” është në vetvete shenja më e qartë se demokracia nuk po shembet menjëherë, por po dekompozohet ngadalë, si një trup që humbet gjallërinë e vet me një psherëtimë të gjatë dhe të padëgjuar.
Megjithatë, historia tregon se edhe kur dritat fiken mjafton një shkëndijë për t’i ndezur sërish.

Dhe shkëndija nuk është gjithmonë politike!
Ndonjëherë lind nga kultura, ndonjëherë nga brezat e rinj dhe ndonjëherë nga krizat që ekspozojnë gënjeshtrat e sistemit.
Ndaj pyetja nuk është “a po vdes demokracia?”, por “kush do të guxojë ta zgjojë nga koma?”