Gjashtë ditë protesta dhe përplasje në Tiranë e kanë vendosur qeverinë Rama përballë një prove që shkon përtej kontrollit të rendit publik. Çështja nuk është më vetëm menaxhimi i demonstratave, por aftësia e institucioneve për të garantuar ushtrimin e së drejtës së protestës, për të hetuar përdorimin e forcës dhe për t’iu përgjigjur një pakënaqësie që po kërkon shprehje politike.
Kjo situatë duhet parë në tri dimensione të dallueshme, por të lidhura ngushtë: rendi publik, përfaqësimi politik dhe besimi institucional. Ngatërrimi i tyre e dobëson analizën dhe rrezikon që një krizë me pasoja politike të trajtohet vetëm si problem sigurie.
Së pari, rendi publik nuk mund të përdoret si argument për të shmangur llogaridhënien. Policia ka detyrimin të ruajë sigurinë dhe të ndërhyjë kur ka dhunë, por çdo përdorim i forcës duhet të jetë i ligjshëm, i domosdoshëm dhe proporcional. Pezullimi i shtatë efektivëve gjatë hetimit për përdorimin e dyshuar të tepruar të forcës është një hap që duhet vlerësuar në këtë kontekst, por nuk përbën vetvetiu provë se përgjegjësia është përcaktuar. Kjo kërkon hetim të paanshëm, dokumentim të fakteve dhe përfundime të mbështetura në prova. Sipas raporteve publike të Policisë së Shtetit dhe deklaratave të Ministrisë së Brendshme, masat e marra gjatë këtyre ditëve kanë përfshirë edhe kufizime të lëvizjes në zona të caktuara të qendrës së Tiranës, çka e bën edhe më të nevojshme verifikimin e proporcionalitetit.
Përgjegjësia duhet të individualizohet sipas veprimeve, urdhrave dhe detyrimeve ligjore të secilit person të përfshirë. Dhuna nga protestuesit nuk e justifikon çdo ndërhyrje policore, ndërsa shkeljet e mundshme nga policia nuk i përjashtojnë protestuesit nga përgjegjësia për veprimet e tyre. Shteti i së drejtës provohet pikërisht kur ligji zbatohet pa standarde të dyfishta.
Së dyti, kriza është edhe çështje e përfaqësimit politik. Qeveria mund të mbështetet në një mandat të vlefshëm elektoral, por njëkohësisht ajo do të përballet me rënie të mëtejshme të besimit publik. Këto dy realitete ndërthuren. Mandati i jep qeverisë të drejtën për të ushtruar pushtetin sipas Kushtetutës, por po ky mandat nuk e çliron nga detyrimi për të dëgjuar qytetarët, për të reaguar ndaj kërkesave të tyre, për të shpjeguar vendimet dhe për t’u përgjigjur për mënyrën se si qeveris.
As numri i protestuesve, i marrë i vetëm, nuk mjafton për të matur përmasat e pakënaqësisë, as vazhdimësia e protestave nuk përkthehet apriori në një shumicë alternative politike. Por kur protestat vijojnë dhe tensioni përsëritet, qeveria nuk mund ta reduktojë situatën në një problem të rendit apo ta mbyllë debatin me argumentin se ka fituar zgjedhjet. Ajo duhet të shpjegojë çfarë kërkesash i konsideron të ligjshme, cilave u përgjigjet dhe çfarë përgjegjësish pranon të mbajë.
Në këtë pikë, deklaratat se protestat rrezikojnë procesin e integrimit europian mund të kenë peshë politike, por nuk zëvendësojnë përgjigjen ndaj shkaqeve të pakënaqësisë. Integrimi europian nuk mbrohet duke relativizuar të drejtën e protestës. Integrimi kërkon pikërisht atë që kërkohet nga qytetarët: institucione të përgjegjshme, standarde të zbatueshme dhe besim se shkeljet hetohen, pavarësisht se kush i kryen. Raportet e fundit të Komisionit Europian për Shqipërinë kanë theksuar vazhdimisht nevojën për përgjegjësi institucionale dhe zbatim të barabartë të ligjit, çka e bën këtë dimension edhe më relevant.
Së treti, testi vendimtar është besimi te institucionet. Qeveria nuk mund të jetë njëkohësisht burimi i vendimmarrjes dhe gjykatësi përfundimtar i mënyrës se si është ushtruar pushteti. Kur ngrihen akuza konkrete për shkelje, ato duhet t’u përcillen organeve kompetente dhe të hetohen sipas juridiksionit përkatës. SPAK-u duhet të përfshihet kur faktet hyjnë në kompetencën e tij dhe jo çdo pretendim për përdorim të tepruar të forcës i përket këtij institucioni.
Përgjigjja institucionale duhet të jetë e matshme: transparencë mbi hetimet brenda kufijve ligjorë, identifikim i përgjegjësive, mbrojtje e së drejtës për protestë dhe komunikim publik që mbështetet te faktet. Në të kundërt, çdo deklaratë për qetësimin e situatës rrezikon të perceptohet si përpjekje për ta mbyllur debatin pa zgjidhur problemin.
Dialogu politik mbetet një instrument i nevojshëm, por jo një qëllim në vetvete. Ai ka vlerë vetëm nëse përmban çështje konkrete, përgjegjësi të përcaktuara dhe angazhime që mund të verifikohen. Një takim me përfaqësues të revoltës pa përmbajtje dhe pa përfaqësim të gjerë, një deklaratë pa afate apo një hetim pa përfundime të besueshme nuk e rikthen vetvetiu besimin publik.
Nga kjo pikë, zhvillimi i situatës mund të marrë tri drejtime.
Skenari i parë sjell ulje të tensionit pa zgjidhje politike. Protestat mund të humbasin intensitet dhe jeta publike të rikthehet gradualisht në normalitet. Por nëse shkaqet e pakënaqësisë dhe dyshimet për përgjegjësitë institucionale mbeten pa përgjigje, qetësia do të jetë e përkohshme. Mungesa e përplasjeve nuk është e njëjtë me rikthimin e besimit. Ky skenar i lejon qeverisë të ruajë mandatin me kosto të ulët afatshkurtër, por rrit koston politike afatgjatë duke lënë të hapur terrenin për valë të reja tensioni.
Skenari i dytë sjell dialog dhe përgjegjësi institucionale. Qeveria mund të pranojë një proces të qartë verifikimi, të garantojë hetimin e pretendimeve dhe të hapë komunikim real me aktorët politikë e shoqërorë. Ky skenar nuk kërkon domosdoshmërisht dorëheqje, por kërkon që pushteti të tregojë se është i gatshëm të korrigjojë veprimet dhe të pranojë kufijtë e tij. Kushti i tij është që angazhimet të kenë afate, përgjegjës të emëruar dhe rezultate të verifikueshme. Vetëm kështu dialogu fiton peshë dhe ul presionin në rrugë.
Skenari i tretë sjell përshkallëzim politik dhe parlamentar. Nëse protestat vijojnë, dialogu dështon dhe pakënaqësia përkthehet në veprim institucional, debati mund të kalojë nga rruga në Parlament. Neni 105 i Kushtetutës parashikon mocionin e mosbesimit ndaj Kryeministrit, të paraqitur nga jo më pak se një e pesta e deputetëve dhe të lidhur me propozimin e një Kryeministri të ri. Mocioni miratohet vetëm nëse kandidati i propozuar merr votat e më shumë se gjysmës së të gjithë anëtarëve të Kuvendit. Pra, ky mekanizëm nuk është thirrje politike në vetvete: ai kërkon mbështetje parlamentare konkrete dhe një alternativë të përcaktuar. Në këtë skenar kostoja politike e mosveprimit bëhet e lartë dhe zgjidhja kalon te raporti i forcave brenda Kuvendit.
Pikërisht këtu ndahet presioni publik nga ndryshimi institucional. Protesta mund të rrisë koston politike të mosveprimit, por nuk e zëvendëson mekanizmin kushtetues. Në të njëjtën mënyrë, ekzistenca e një shumice parlamentare nuk e zgjidh vetvetiu krizën e besimit jashtë Kuvendit.
Prova e qeverisë Rama matet me mënyrën se si trajtohen pretendimet për shkelje, me gatishmërinë për të dhënë përgjigje dhe me aftësinë për të dalluar mbrojtjen e institucioneve nga mbrojtja e interesave të pushtetit. Një qeveri nuk humbet legjitimitetin automatikisht sepse përballet me protesta, as nuk e provon legjitimitetin vetëm duke i mbijetuar atyre. Legjitimiteti politik ruhet kur mandati ushtrohet me përgjegjësi, kur institucionet kontrollohen dhe kur qytetarët kanë arsye të besojnë se ligji zbatohet njësoj për të gjithë.
Qetësia e përkohshme mund të arrihet me masa të rendit publik. Besimi rikthehet vetëm kur institucionet prodhojnë një përgjigje të matshme: hetime të pavarura dhe të dokumentuara, përgjegjësi të individualizuara për secilin funksionar dhe angazhime publike me afate e rezultate të verifikueshme. Çdo fashitje e tensionit mbetet vetëm një ndërprerje e përkohshme mes dy valëve të krizës, nëse mungojnë këto elemente.