Leku i fortë, xhepi i hollë

Shqipëria po jeton një problem makroekonomik që ndihet çdo ditë në xhepat e qytetarëve. Nga njëra anë, leku është forcuar ndaj euros me ritme që ekonomistët e cilësojnë "të pashembullta", një trend që zgjat prej gati një dekade, por që u përshpejtua ndjeshëm pas 2021-shit. Nga ana tjetër, e njëjta familje që përfiton nga një euro më e lirë, ndjen se paga e saj blen më pak se dikur.

Ky raport ndan fenomenin në dy shtresa analitike, ku së pari lidhet me lekun e jashtëm (sa euro blen leku) dhe së dyti me lekun e brendshëm (sa mall dhe shërbim shqiptar blen leku). Të dhënat zyrtare tregojnë se këto dy shtresa kanë lëvizur në drejtime të kundërta dhe se shkaku kryesor nuk është politika monetare, por struktura e vetë ekonomisë: një model i mbështetur mbi konsum, turizëm, remitanca dhe ndërtim, jo mbi prodhim e eksporte.

Prej vitit 2021, leku ka ndjekur një trajektore mbiçmuese pothuajse të pandërprerë. Nëse në 2021 një euro këmbehej me rreth 122.5 lekë, në fund të 2025 kursi zyrtar i Bankës së Shqipërisë e mbylli vitin në 96.5 lekë, nga 98.3 lekë që ishte në 2024 me një rënie tjetër prej rreth 2% brenda vitit. Në gusht 2026, kursi i tregut ka zbritur edhe më poshtë te 93 lekë për euro dhe 80 lekë për dollarin amerikan, nivelet më të ulëta të regjistruara ndonjëherë kundrejt këtyre dy monedhave, duke thelluar edhe më tej mbiçmimin real prej 2021-shit, në rreth 24.1% kundrejt euros.

Zëvendësguvernatorja e parë e Bankës së Shqipërisë, Luljeta Minxhozi, e ka përshkruar këtë nivel si "normalitetin e ri" të tregut valutor, duke theksuar se digjitalizimi i pagesave po zbut efektin negativ të kursit mbi planet e biznesit. Banka Qendrore vazhdon të zbatojë zyrtarisht një regjim kursi të lirë këmbimi, ku çmimi i lekut përcaktohet nga oferta dhe kërkesa në treg, jo nga një objektiv i caktuar administrativisht.

Megjithatë, ndërhyrjet e Bankës Qendrore nuk kanë arritur ta ndalin trendin. Sipas raportimeve të vitit 2025, blerjet prej 729.1 milionë eurosh të kryera posaçërisht "për frenimin e forcimit të mëtejshëm të kursit të këmbimit" nuk ndryshuan drejtimin e lëvizjes dhe euro vazhdoi të zhvlerësohej ndaj lekut. FMN, në misionet e saj të fundit, i ka kërkuar vazhdimisht Bankës së Shqipërisë të kufizojë ndërhyrjet dhe ta lërë kursin "të lirë", duke e konsideruar mbiçmimin si rezultat natyror të përmirësimit të bilancit të pagesave.

Nëse leku i fortë do të përkthehej automatikisht në fuqi blerëse, inflacioni duhej të ishte pothuajse zero, apo edhe negativ. Në vend të kësaj, INSTAT ka regjistruar një sekuencë inflacioni që, edhe pse në rënie të vazhdueshme që nga kulmi i 2022-it, ka mbetur pozitive çdo vit: rreth 6.7% në 2022, rreth 4.0% në 2023, 2.1% në 2024, dhe përsëri rreth 2.1–2.6% gjatë 2025 dhe fillimit të 2026.

Duke i shumëzuar këto norma vjetore njëra pas tjetrës, niveli i përgjithshëm i çmimeve në Shqipëri është rritur me afërsisht 16 deri 17 përqind nga 2021 në 2025, pavarësisht se në të njëjtën periudhë leku është forcuar rreth 20% ndaj euros. Këto janë dy lëvizje krejt të pavarura nga njëra-tjetra, ku njëra mat çmimin e lekut jashtë vendit, tjetra mat çmimin e mallrave brenda tij.

Banka e Shqipërisë monitoron veçmas inflacionin bazë pjesën e çmimeve që përjashton luhatjet e ushqimeve dhe energjisë dhe që përfaqëson presionin më strukturor mbi çmimet. Ky tregues, që zë rreth 69–70% të shportës totale, mbylli 2024-n në 2.5%, ndërsa në fillim të 2026 mbeti i qëndrueshëm sipër 3%, një sinjal se presionet e brendshme (paga, qira, shërbime) po zëvendësojnë gradualisht inflacionin e importuar si burim kryesor i rritjes së çmimeve.

Konfuzioni publik buron nga fakti që të dy treguesit, kursi i këmbimit dhe fuqia blerëse përdorin "lekun" si njësi, por matin gjëra thelbësisht të ndryshme. Kursi i këmbimit tregon sa lekë duhen për të blerë një euro. Fuqia blerëse tregon sa mall e shërbim blen leku brenda ekonomisë shqiptare.

Kur paga rritet më ngadalë se çmimet, fuqia reale blerëse bie, pavarësisht se sa forcohet leku ndaj euros. Këto dy ekuacione tregojnë pse humbja e fuqisë blerëse dhe forcimi i kursit mund të ndodhin njëkohësisht, pa asnjë kontradiktë matematikore.

Pika më e rëndësishme e këtij raporti është pikërisht kjo. Leku shqiptar nuk është forcuar sepse ekonomia është bërë më produktive. Është forcuar sepse në vend hyn më shumë valutë se sa del dhe kjo valutë vjen kryesisht nga turizmi, remitancat dhe investimet e huaja direkte, jo nga rritja e eksporteve industriale apo bujqësore.

Guvernatori i Bankës së Shqipërisë, Gent Sejko, e ka konfirmuar këtë lidhje drejtpërdrejt: forcimi i vazhduar i kursit reflekton "përmirësimin strukturor të pozicionit të jashtëm të ekonomisë", të mbështetur nga rritja e të ardhurave nga turizmi dhe kushtet e favorshme financiare.

Ky është një model krejt i ndryshëm nga një ekonomi ku monedha forcohet përmes rritjes së produktivitetit → eksporteve → konkurrueshmërisë. Në Shqipëri, mekanizmi funksionon kryesisht kështu: turizëm dhe remitanca sjellin euro, eurot shndërrohen në lekë, lekët financojnë konsum dhe ndërtim, ndërtimi dhe shërbimet rrisin PBB-në pa kaluar domosdoshmërisht nëpër rritje produktiviteti apo kapaciteti prodhues.

PBB-ja e Shqipërisë arriti 2,648.5 miliardë lekë me çmime korrente në 2025, nga 2,517.3 miliardë lekë në 2024 me rritje reale prej 3.66% (INSTAT, të dhëna gjysmëfinale), pak nën 4.03% e vitit 2024. Guvernatori i BSH-së ka cituar një shifër paksa më të lartë, 3.8%, ndërsa FMN, në raportin e tetorit 2025, parashikonte një rritje më modeste, 3.4%, afër mesatares rajonale prej 3.5%.

Struktura sipas aktiviteteve ekonomike tregon qartë se çfarë e drejton këtë rritje. "Shërbimet gjithsej" zunë 49.10% të PBB-së në 2025, me rritje reale prej 5.83%. "Ndërtimi" zuri 12.56%, në rritje me 4.11%. Në krah tjetër, "Industria" zbriti në vetëm 10.08% të PBB-së, me rënie reale prej -3.72%, ndërsa "Bujqësia, pyjet dhe peshkimi" ranë -2.50%, duke zënë 14.59% të ekonomisë.

Të dhënat më të fundit të INSTAT konfirmojnë se Shqipëria po humbet terren në aftësinë për të eksportuar mallra. Në 2025, eksportet e mallrave ranë në 346 miliardë lekë, ulje prej 6.1% nga viti paraardhës, ndërkohë që importet arritën 887 miliardë lekë. Kjo la një deficit tregtar prej 541 miliardë lekësh dhe një raport mbulimi (eksporte/importe) prej vetëm 39%.

Krahasuar me 2021-shin, hendeku mes asaj që Shqipëria shet dhe blen jashtë është përkeqësuar me 24.8%. Sot importet zënë 71.9% të shkëmbimeve tregtare totale të mallrave, ndërsa eksportet vetëm 28.1% dhe kjo peshë e importeve po rritet, jo po zvogëlohet.

Megjithatë, nëse llogariten edhe shërbimet (kryesisht turizmi), pamja duket krejt ndryshe, ku sipas Guvernatorit Sejko, vëllimi total i eksporteve (mallra + shërbime) arriti 10 miliardë euro në 2025, +10.5% nga viti i kaluar, duke shënuar peshën më të lartë historike ndaj PBB-së. Ky kontrast me eksporte mallrash në rënie, por eksporte totale në rritje rekord konfirmon vetë tezën qendrore të këtij raporti, se rritja vjen nga shërbimet turistike, jo nga prodhimi.

Asnjë tregues nuk e ilustron më mirë problemin sesa tregu i banesave. Sipas Vrojtimit të Bankës së Shqipërisë mbi Tregun e Pasurive të Paluajtshme, Indeksi Fischer i çmimeve të banesave në rang vendi u rrit 41.7% në gjashtëmujorin e parë 2025 krahasuar me një vit më parë, një nga rritjet më të larta të regjistruara ndonjëherë. Për Tiranën, rritja vjetore ishte 32.6%.

Në gjashtëmujorin e dytë 2025, ritmi u ngadalësua, por mbeti i lartë +28% në rang kombëtar, i shtyrë kryesisht nga zonat bregdetare, ndërsa Tirana u qetësua ndjeshëm, në vetëm +4.4% vjetore. E rëndësishme është se kostot e ndërtimit u rritën në të njëjtën periudhë me vetëm 1.0% (Indeksi i Kushtimit në Ndërtim, T1 2025), pra rritja e çmimeve të banesave nuk shpjegohet nga kostot më të larta të materialeve apo punës, por nga faktorë të tjerë, siç janë kërkesa, spekulimi dhe fluksi i kapitalit.

Ky hendek mes çmimit dhe kostos prodhon efektin sipas shembullit te apartamentit prej 100,000 eurosh, ku edhe pse leku e bën çdo euro më të lirë në lekë, nëse çmimi i pronës në euro rritet më shpejt se sa bie kursi, familja shqiptare paguan më shumë lekë dhe jo më pak. Numri i pronave të shitura ra 35% në gjashtëmujorin e dytë 2025 krahasuar me të parin, një shenjë e mundshme e ftohjes së kërkesës pas rritjeve të tilla ekstreme të çmimit.

Paga mesatare mujore bruto në Shqipëri arriti 84,000 lekë në 2025, nga 77,400 lekë në 2024 me rritje prej 8.6%. Ritmi u përshpejtua ndjeshëm në tremujorin e parë të 2026-s, kur paga mesatare kapërceu për herë të parë 90,119 lekë, +9.6% në terma vjetorë e shtyrë pjesërisht nga masat kundër nëndeklarimit të pagave në ndërtim (ku paga u rrit 22.2%, pas vendosjes së një pagë-dyshemeje prej 80,000 lekësh nga tatimet).

Paga minimale zyrtare është rritur në hapa të mëdhenj, nga 26,000 lekë në 2020, në 40,000 lekë gjatë periudhës 2023–2025, dhe në 50,000 lekë nga tremujori i parë i 2026-s. Në sektorin publik, pagat janë rritur veçanërisht shpejt dhe administrata publike kapërceu për herë të parë 100,000 lekë në 2025 (104,500 lekë), nga 72,500 lekë në 2022, rritje 44% brenda tre vitesh, pjesë e strategjisë qeveritare për barazimin e pagave me rajonin.

Problemi qëndron te shpejtësia relative. Edhe kur pagat rriten me 9–10% në vit, kjo mbetet dukshëm më ngadalë se rritja prej 28–42% e çmimeve të banesave, ose se shtrenjtimet e ndjeshme të qirave dhe shërbimeve në qytetet kryesore. Rezultati është një përballueshmëri banimi që përkeqësohet edhe kur çdo tregues individual (paga, PBB, punësimi) duket pozitiv.

Ka edhe një anë tjetër të medaljes. Leku i fortë favorizon konsumatorin, por dëmton prodhuesin vendas që shet jashtë. Një kompani shqiptare që eksporton mall me vlerë 1,000 euro, merrte 122,500 lekë me kursin e 2021-shit; me kursin aktual të gushtit 2026 (93 lekë/euro) merr vetëm 93,000 lekë, një humbje prej rreth 24.1% të të ardhurave në lekë, thjesht nga lëvizja e kursit, para se të llogaritet ndonjë ndryshim tjetër në çmim apo sasi.

Kjo dinamikë ndihmon të shpjegohet përse sektori i manifakturës (veshje, këpucë) po tkurret që nga tremujori i dytë 2023, sipas të dhënave të INSTAT dhe përse industria në tërësi regjistroi rënie reale prej -3.72% në 2025. Analiza të cituara në median ekonomike, që i referohen vlerësimeve të Komisionit Europian e vendosin Shqipërinë ndër vendet me rënien më të fortë të prodhimit industrial në Evropë, e dyta pas Ukrainës së goditur nga lufta.

Jo të gjithë ekonomistët bien dakord me shpjegimin zyrtar. Ndërsa qeveria dhe Banka e Shqipërisë e lidhin mbiçmimin drejtpërdrejt me turizmin, remitancat dhe IHD-të, disa analistë të pavarur argumentojnë se këto burime, edhe të mbledhura së bashku, nuk mjaftojnë matematikisht për të shpjeguar shpejtësinë e lëvizjes së kursit.

FMN, në raportin e tetorit 2025 (World Economic Outlook), parashikoi një rritje reale të PBB-së prej 3.4% për Shqipërinë në 2025, afër mesatares rajonale të Ballkanit Perëndimor prej 3.5%. Fondi vëren se zhvillimi ekonomik i periudhës 2023–2025 vjen kryesisht nga ndërtimi, pasuritë e paluajtshme dhe shërbimet turistike, një konfirmim tjetër i strukturës së njëanshme të rritjes.

Banka Botërore, në Raportin e saj të Rregullt Ekonomik për Ballkanin Perëndimor (vjeshtë 2025), vë në dukje se rritja e Shqipërisë u zgjerua me 3.4% në tremujorin e parë 2025, e mbështetur nga kërkesa e jashtme, ndërsa oferta u drejtua nga shërbimet dhe ndërtimi, pavarësisht ngadalësimit të rritjes së turizmit dhe tkurrjes së bujqësisë dhe pjesëve të industrisë.

Banka Botërore raporton edhe zhvillime pozitive në aspekte të mirëqenies, ku papunësia zbriti në 8.7% dhe varfëria u ul rreth 1.7 pikë përqindje, duke arritur në 17.3%, e ndihmuar nga tregu i punës më i fortë. Njëkohësisht, borxhi publik zbriti në 53.2% të PBB-së në fund të 2025, nga 54.2% një vit më parë, pjesërisht falë vetë mbiçmimit të lekut, i cili ul barrën në lekë të borxhit të mbajtur në valutë.

Por Banka vë në dukje edhe një sinjal paralajmërues: bilanci fiskal dhe bilanci primar u përkeqësuan në 2025, pasi shpenzimet (paga publike, pensione, investime) u rritën më shpejt se të ardhurat edhe pse të ardhurat vetë u rritën nga kontributet dhe tatimi mbi të ardhurat personale, të nxitura nga rritja e shpejtë e pagave. Banka Botërore thekson gjithashtu se të ardhurat për frymë në Shqipëri mbeten vetëm rreth një e treta e mesatares së Bashkimit Evropian.

Problemi qendror i ekonomisë shqiptare nuk është se leku është forcuar — është se leku është forcuar më shpejt se produktiviteti i vendit. Një monedhë e fortë është shenjë shëndeti kur mbështetet mbi prodhimtari, teknologji dhe eksporte konkurruese. Kur mbështetet kryesisht mbi turizëm, remitanca, kapital të huaj dhe ndërtim, ajo mund të prodhojë forcim nominal pa një rritje proporcionale të mirëqenies reale.

Të dhënat e këtij raporti, nga çmimet e banesave që rriten 41.7% ndërsa kostot e ndërtimit rriten vetëm 1%, deri te industria që tkurret -3.72% ndërsa shërbimet rriten 5.83% tregojnë të njëjtin fenomen nga kënde të ndryshme, se ekonomia shqiptare ka rritur vlerën e lekut jashtë vendit, por jo në të njëjtën masë vlerën e punës dhe të prodhimit brenda tij.

Çfarë tregojnë të dhënat, në pesë pika

1. Kursi EUR/ALL dhe niveli i çmimeve të konsumit kanë lëvizur në drejtime të kundërta që nga 2021 — dy tregues të pavarur nga njëri-tjetri.

2. Forcimi i lekut buron kryesisht nga hyrjet e valutës (turizëm, remitanca, IHD), jo nga rritja e produktivitetit apo eksporteve industriale.

3. Banesat janë sektori ku humbja e fuqisë blerëse është më e dukshme: çmimet u rritën deri 20–40 herë më shpejt se kostot e ndërtimit apo pagat.

4. Sektori prodhues (industria, bujqësia, tekstilet) paguan koston e kundërt të lekut të fortë: të ardhura më të ulëta në lekë për çdo euro të eksportuar.

5. Ekziston një hendek i pashpjeguar plotësisht mes madhësisë së forcimit të kursit dhe fluksit të dokumentuar zyrtarisht të valutës — një pyetje ende e hapur për ekonomistët dhe institucionet.