Një nismë kryesisht elektorale e Partisë Socialiste — jo një instrument për problemet institucionale të qytetarit dhe biznesit. Analizë e realizueshmërisë, e funksionit politik dhe e testeve që publiku duhet t'i kërkojë.
"Prania Besnike" duhet lexuar para së gjithash si një rikonstruktim i mekanizmit politik dhe elektoral të PS-së — jo si një reformë e mënyrës si funksionon shteti. Vetë dokumenti e thotë këtë hapur: adreson partinë, jo institucionet. Mekanizmat e qeverisjes dhe të trajtimit institucional janë vendosur me qëllim në një dokument tjetër, "Besa".
Kjo nuk e bën nismën të kotë. Si strategji politike dhe elektorale, është e mirë-projektuar dhe prek një problem real: një parti që qeveris gjatë rrezikon të dëgjojë vetëm veten. Por publiku, dhe sidomos qytetari apo biznesi që ka nevojë për zgjidhje institucionale — jo për një kanal politik dëgjimi — duhet ta vlerësojë nismën pikërisht për atë çka është, jo për atë çka premton të jetë.
Vetë Edi Rama e ndan në mënyrë eksplicite fushëveprimin: "Prania Besnike" flet për partinë, ndërsa "Besa" mbulon qeverisjen. Kjo është dallimi më i rëndësishëm për publikun për të kuptuar se çfarë po i ofrohet realisht — dhe çfarë jo.
Dëgjim i vazhdueshëm i qytetarit, prani territoriale jashtë fushatës, mobilizim i strukturave, mesazhi "halli nuk ka teserë". Objekti është marrëdhënia PS–qytetar, jo funksionimi i shtetit.
Dokumenti ku, sipas vetë PS-së, duhet të gjenden mekanizmat institucionalë — rregulla, afate, përgjegjësi. Ky është dokumenti që qytetari me problem prone, leje apo taksë, dhe biznesi me problem licence apo tenderi, do të duhej ta vlerësonin, jo "Praninë Besnike".
Çdo nismë e re duhet gjykuar në raport me atë çka partia propozuese ka realizuar më parë, jo vetëm me atë çfarë premton tani. Prej 2013-ës, PS ka kaluar nëpër tri deri katër cikle premtimesh elektorale. Monitorime të pavarura tregojnë një model të qëndrueshëm mospërputhjeje mes fjalës dhe zbatimit.
Këto shifra nuk provojnë keqbesim individual, por tregojnë një model: premtimi politik prodhon rezultate dukshëm më të ulëta se sa deklarohet. Në këtë kontekst, publiku ka çdo arsye legjitime të mos e trajtojë "Praninë Besnike" si premtim për t'u besuar në parim, por si mekanizëm për t'u testuar me prova.
Duke ndarë nismën në dimensione konkrete, dallimi mes asaj çfarë është e realizueshme dhe asaj çfarë mund të funksionojë politikisht bëhet i qartë. Dimensionet me lidhje elektorale rezultojnë me vlerësim të lartë në të dy boshtet; dimensionet që prekin drejtpërdrejt qytetarin dhe biznesin — trajtimin pa dallim politik dhe eliminimin e klientelizmit — mbeten dukshëm më të dobëta.
★ dimension me peshë elektorale të qartë · ★ dimension me peshë institucionale/qytetare, ku rezultati bie dukshëm
Duke e parë nismën jo si një bllok i vetëm, por sipas asaj çka pretendon të bëjë, dallimi mes suksesit politik dhe atij institucional bëhet edhe më i mprehtë:
Vija është e qartë: sa më afër tribunës elektorale, aq më lart vlerësohet nisma. Sa më afër ndryshimit real të mënyrës si trajtohet qytetari dhe biznesi përballë shtetit, aq më e dobët bëhet.
Formula "halli nuk ka teserë" është politikisht e fuqishme: PS-ja deklarohet e gatshme t'i shërbejë çdo qytetari, edhe atij që nuk e ka votuar. Por pikërisht këtu shfaqet paradoksi themelor i nismës.
Në një demokraci funksionale, qytetari nuk duhet të ketë nevojë fare për ndërmjetësim, as partiak e as personal, për t'ia zgjidhur problemin. Duhet të mjaftojë zinxhiri institucional:
Nëse "Prania Besnike", në vend të kësaj, bëhet:
...atëherë nuk kemi një reformë të marrëdhënies qytetar–shtet, por një version më të sofistikuar të ndërmjetësimit politik — pikërisht ai që duhej zëvendësuar. Kjo vlen edhe më fort për biznesin: parashikueshmëria dhe barazia përpara ligjit nuk mund të zëvendësohen nga një kanal politik, sepse kjo krijon një avantazh konkurrues të pandershëm mbi bazë aksesi, jo mbi bazë tregu.
Vetë dokumenti i PS-së pranon rrezikun, duke kërkuar "prani pa klientelizëm, dëgjim pa teatër, organizim pa burokratizim". Por një strukturë me drejtues vendorë, deputetë, kryetarë bashkish, këshilltarë dhe rrjete mbështetësish e ka jashtëzakonisht të vështirë ta bëjë në praktikë dallimin mes "po të dëgjoj sepse je qytetar" dhe "po të dëgjoj sepse mund të më sjellësh vota".
Deklarata e vetme e liderit nuk mjafton. Nuk mjafton që klientelizmi të ndalohet me fjalë — duhet një sistem që e bën atë të padobishëm në praktikë, jo thjesht të papranueshëm në retorikë. Pa këtë, "prania" e re rrezikon të kthehet në një formë më moderne dhe më efikase të së njëjtës logjikë: më shumë kontakte, më shumë të dhëna, më shumë kapacitet për të identifikuar votën e lëkundur — jo domosdoshmërisht më shumë barazi.
"Mospërgjigjja duhet të shpallet e ndaluar" është një nga parimet e vetë dokumentit. Për t'u bërë mekanizëm dhe jo slogan, i duhet një sistem KPI-sh publike, të verifikueshme nga jashtë PS-së:
| Treguesi | Çfarë tregon |
|---|---|
| Kërkesa të regjistruara | Sa probleme hyjnë realisht në sistem, jo vetëm sa takime bëhen |
| Kërkesa me përgjigje | Sa prej tyre marrin një përgjigje formale, brenda apo jashtë afatit |
| Kërkesa të zgjidhura | Diferenca mes "u dëgjua" dhe "u zgjidh" |
| Kërkesa jashtë afatit | Dhe arsyeja e vonesës, e publikuar, jo e fshehur |
| Probleme të përsëritura → reforma | Sa ankesa të njëjta çuan në ndryshim të një procedure, jo vetëm në zgjidhje rast-pas-rasti |
| Barazi trajtimi | Kohë përgjigjeje e krahasuar mes votuesish të deklaruar PS dhe jo-PS |
Vetëm një sistem i tillë, i publikuar periodikisht dhe i kontrollueshëm nga jashtë partisë, do ta kthente "dëgjimin" në përgjegjësi institucionale — dallimi mes një harte të pakënaqësisë dhe një mekanizmi qeverisjeje.
Në vend që ta gjykojë nismën si ide, publiku — dhe në veçanti qytetari me problem administrativ dhe biznesi me problem rregullator — duhet ta gjykojë me pyetje konkrete, të matshme me kohë:
A ulet numri i rasteve kur qytetari duhet t'i drejtohet një deputeti apo strukture partiake për një shërbim që ligji tashmë ia garanton?
A ulet numri i rasteve kur biznesi kërkon ndërhyrje politike për të zgjidhur një procedurë administrative apo licencë?
A përgjigjen institucionet më shpejt, me afate të publikuara dhe të respektuara, pavarësisht nga kush pyet?
A trajtohen njësoj, në praktikë, ata që votojnë PS-në dhe ata që nuk e votojnë?
A çojnë ankesat e përsëritura në ndryshim të procedurës që i shkakton ato, dhe jo vetëm në zgjidhje pikësore?
A publikohen këto të dhëna rregullisht, në një format të verifikueshëm nga aktorë të pavarur nga PS-ja?
"Prania Besnike" diagnostikon saktë një problem real të çdo partie që qëndron gjatë në pushtet: rreziku i të dëgjuarit vetëm të vetvetes. Por diagnoza e saktë nuk garanton kurë institucionale — aq më pak kur vjen nga një aktor politik, historiku 13-vjeçar i të cilit tregon një hendek të përsëritur mes fjalës së dhënë dhe zbatimit real.
Publiku dhe biznesi nuk kanë nevojë vetëm për një derë më miqësore drejt politikës; kanë nevojë për një shtet, dera institucionale e të cilit është e hapur njësoj për të gjithë, pa ndërmjetësim partiak. Prandaj testi real nuk është nëse PS do të dëgjojë më shumë — është nëse do të kalojë nga "PS ta zgjidh hallin" tek "institucioni ta zgjidh hallin, PS siguron që institucioni të funksionojë".
Do të ishte një nga ndryshimet më të rëndësishme organizative të PS-së në dekadën e fundit — dhe një precedent pozitiv për marrëdhënien parti–shtet në Shqipëri.
Mbetet një mekanizëm modern, dixhital dhe efikas për menaxhimin e pakënaqësisë dhe ruajtjen e votës — pra kryesisht elektoral, ashtu siç e ka përcaktuar edhe vetë dokumenti.