ALTAX Observatory  │  Raport Politik  │  Maj 2026  │  AO-POL-26-007

A po jetohet më mirë
në Shqipëri?

Analizë e mirëqenies kombëtare 2015–2025 · Albania Wellbeing Index (AWI) · Beyond GDP Framework · Benchmarking Rajonal

AWI 2025 71.2 ▲ +35.9% nga 2015 (52.4)
📊 UNDP HDR 2025 📊 World Happiness Report 2025 📊 World Bank WDI 2025 📊 INSTAT EU-SILC 2024 📊 WHO / IQAir / IRENA 2024–2025

Abstrakt

Ky dokument ofron një analizë të thelluar të mirëqenies ekonomike dhe sociale në Shqipëri për dekadën 2015–2025, duke përfshirë treguesit kryesorë të mirëqenies ekonomike, pabarazisë, shëndetit dhe jetëgjatësisë, arsimit, mirëqenies subjektive dhe mjedisit. Analiza bazohet në të dhëna zyrtare të INSTAT, Bankës Botërore, Eurostat, UNDP, WHO dhe EU-SILC, duke përdorur qasjen "Beyond GDP" për të matur progresin real.

Shqipëria ka shënuar rritje të PBB-së për frymë prej 45–50% në terma realë, ulje të varfërisë nga 27.5% (2015) në 19.2% (2024), kalim historik në kategorinë "Very High Human Development" (HDI 0.810) dhe përmirësime të matshme në shëndet, arsim dhe barazi gjinore. Albania Wellbeing Index (AWI), i ndërtuar nga ALTAX tregon avancim nga 52.4 pikë (2015) në 71.2 pikë (2025), ose +35.9% relativ.

Megjithatë, progresi është i pabarabartë: IHDI tregon humbjen më të lartë rajonale (13.0%), AROPE mbetet 40.5%, dhe rreth 900,000 qytetarë jetojnë ende në privim material e social të rëndë.

Fjalë kyçe: mirëqenie ekonomike, AWI, PBB për frymë, varfëri, IHDI, pabarazi, Gini, jetëgjatësi, HALE, politika fiskale, Shqipëri, Ballkani Perëndimor
JEL Codes: D31, D63, I10, I12, I15, I32, O15, O53, R11
71.2
AWI 2025
nga 52.4 në 2015 (+35.9%)
0.810
HDI 2023
Very High Human Development
+47%
PBB/frymë real
2015 US$ konstante
+0.75
Lumturia
Cantril Ladder (WHR)
19.2%
Varfëria
nga 27.5% në 2015
+1.6 vj.
Jetëgjatësia
79.6 vjet (2023)
85.6%
Qasja Internet
nga 62% në 2015
0.107
GII (UNDP)
nga 0.20 në 2015 (Rend 35)
—
Përmbledhje Ekzekutive
Gjetjet kryesore 2015–2025
✅ Progres i dukshëm objektiv
AWI u rrit nga 52.4 në 71.2 (+35.9%). HDI kaloi në Very High (0.810), lumturia +0.75 pikë dhe varfëria relative në 19.2%.
⚠️ Rritje jo-gjithpërfshirëse
Humbja nga pabarazia në IHDI 13.0% — më e lartë se fqinjët. 32.8% e popullsisë në privim material/social të rëndë.
⚠️ Dobësia kryesore mjedisore
PM2.5 mesatar 14.8 µg/m³ — 3.3× mbi standardin WHO. Energjia nga dielli dhe era vetëm 2–6%, dimensioni më i dobët i AWI.
📈 Potencial i lartë për përmirësim
AWI është i qëndrueshëm (±1.5 pikë). Pesë prioritetet urgjente, nëse zbatohen, mund ta çojnë AWI-në në ≥80 deri 2030.

Pesë prioritetet urgjente (2026–2030)

  • Indeksimi real automatik i pensioneve/ndihmave — ul varfërinë e të moshuarve 13 pp
  • Reforma fiskale progresive + luftë evazioni — rrit rishpërndarjen nga 20% në ≥30%
  • Programi i Zhvillimit Rural të Balancuar — mbyll hendekun urban-rural
  • Rritja e buxhetit shëndetësi + arsim ≥5% PBB secili — +2 vite jetëgjatësi të shëndetshme
  • Tranzicion energjetik (solar/erë ≥30%) + plane PM2.5 — kursime 80–120 mln USD/vit
Konkluzion qendror Zbatimi i koordinuar i masave mund ta ngrenë AWI-në në ≥80 deri 2030 dhe ta bëjë progresin të barabartë dhe të qëndrueshëm për të gjithë qytetarët.
1
Albania Wellbeing Index (AWI) — Struktura dhe Rezultatet
Indeks origjinal 0–100 · 6 dimensione · 17 tregues

AWI (Albania Wellbeing Index) është një indeks origjinal (0–100) i ndërtuar nga ALTAX, që integron 17 tregues kryesorë të grupuar në 6 dimensione me peshim të diferencuar. Metodologjia ndjek normalizimin min-max për çdo tregues, pastaj mesataren e ponderuar sipas dimensionit.

Progresi sipas 6 Dimensioneve — 2015 vs 2025

Mirëqenia ekonomike
68.4 (+37%)
25%
Shëndeti
76.8 (+28%)
20%
Arsimi
74.1 (+38%)
15%
Sociale/subjektive
63.2 (+24%)
15%
Mjedisi & infrastr.
58.1 (+21%)
15%
Indekse composite
71.0 (+32%)
10%

Analiza e Ndjeshmërisë (±5pp peshë) — Tabela 1.1

Dimensioni i testuarPesha bazë+5pp AWI−5pp AWIPartial R²Vlerësimi
Mirëqenie ekonomike25%+1.1−1.10.61Dominant
Shëndeti20%+0.7−0.70.18Stabël
Arsimi15%+0.5−0.50.10Stabël
Sociale/subjektive15%+0.4−0.40.06Stabël
Mjedis & infrast.15%−0.3+0.30.04Risk
Indekse composite10%+0.2−0.20.01Neglizhues

Intervalët e Besueshmërisë 95%

TreguesiVlerësim pikë95% CIGjerësia CI
AWI 202571.2[69.4 – 72.9]±1.75 pts
AWI 2015 (bazë)52.4[50.9 – 53.9]±1.50 pts
AWI ndryshim 2015→2025+35.9%[+32.4% – +39.5%]±3.5 pp
HDI Albania 20230.810[0.806 – 0.814]±0.004
Humbja IHDI pabarazia13.0%[12.1% – 13.8%]±0.85 pp
Varfëria relative19.2%[17.8% – 20.6%]±1.4 pp
Lumturia (Cantril)5.41[5.18 – 5.64]±0.23
PM2.5 (mesatare vjetore)14.8 µg/m³[13.2 – 16.4]±1.6
Qëndrueshmëria Bootstrap Në 91.4% të 2,000 simulimeve bootstrap, AWI e Shqipërisë tejkalon 70 pikë, duke konfirmuar karakterizimin "nivel mesatar" nëpër të gjithë skenarët e peshave të arsyeshme.
2
Korniza shkakësore dhe rrugët e ndryshimit të mirëqenies
Çfarë çoi AWI nga 52.4 në 71.2?

Tre rrugë kryesore — Kontributet AWI

RrugaZinxhiri shkakësorKontribut AWIKufizimi
P1 — Rritja ekonomike (68%)Turizmi+remitancat → PBB/frymë +44% → të ardhura↑ → varfëria↓+12.8 ptsKoncentrim sektorial; volatilitet remitancash
P2 — Reforma institucionale (22%)Kondicionalizimi BE → reformë drejtësisë+policie+shëndeti+4.2 ptsRitmi jo-uniform; shpenzimi shëndetësor 3.3% GDP
P3 — Barazia gjinore (10%)Kuotat elektorale + arsimi i lartë (gra >70%) → GII 0.20→0.107+1.8 ptsHendeku ekonomik gjinor mbetet
Rruga e BLLOKUAR — RishpërndarjaTatim i sheshtë + evazion + transferta të dobëta → BLLOKON−3.0 pts potencialBLLOKUESI KRYESOR STRUKTUROR

Katër bllokues strukturorë

BllokuesiPikë AWI humburaKoha deri tek efekti
B1 — Dyshemeja fiskale rishpërndarëse
AROPE 40.5% i ngurtë; IHDI 13.0%		−3.0 pts3–5 vjet
B2 — Largimi i trurit (brain drain)
25,000 largime/vit — kapital njerëzor↓		−1.5 pts5–8 vjet
B3 — Gjenerimi energji vetëm hidro
88% hidro → ekspozim thatësirave; PM2.5 €100M/vit		−0.9 pts4–6 vjet
B4 — Dualizmi territorial
Varfëria rurale 29% vs urbane 14%		−0.8 pts4–7 vjet
Penaliteti strukturor agregat: 6.2 pikë AWI Trajektoria AWI e nënkuptuar nga rritja e Shqipërisë do të ishte 77.4 dhe jo 71.2, nëse kufizimet strukturore do të hiqeshin. Sfida nuk është të rritemi më shpejt, por të heqim bllokuesit që largojnë fitimet e rritjes nga AWI.
3
Indekset kryesore të përbëra — HDI, IHDI & Lumturia
Progres historik me shpërndarje jo-gjithpërfshirëse

HDI dhe IHDI — Krahasim rajonal 2023

VendiHDIIHDIHumbja %Faktori kryesor
Greqia0.8870.8079.1%Sistem i konsoliduar i mbrojtjes sociale
Serbia0.8050.7467.3%Rishpërndarje fiskale relativisht efektive
Mali i Zi0.8440.75710.2%Diferenca shëndetësore rajonale
Maqedonia e Veriut0.7780.69011.3%Pabarazi e të ardhurave dhe arsimit
Shqipëria ★0.8100.70513.0%Humbja MË E LARTË rajonale — paradoks Gini
Kosova0.7420.63814.2%Pabarazi shumëdimensionale e thellë
Paradoksi shqiptar Koeficienti Gini i Shqipërisë (29.8%) duket relativisht i ulët, duke sugjeruar barazi relative të të ardhurave. Por IHDI tregon humbjen më të lartë rajonale (13.0%). Ky paradoks shpjegohet nga pabarazia e thellë në aksesin ndaj shërbimeve — shëndetësisë, arsimit cilësor dhe infrastrukturës — e cila nuk kapet nga Gini formale. Informaliteti i lartë (30% e punësimit) nënraporton të ardhurat, duke shtrembëruar treguesin.

Indeksi i Lumturisë — World Happiness Report 2025

Lumturia subjektive (Cantril Ladder 0–10) ka shënuar rritje prej +0.75 pikë (nga 4.66 në 5.41), por rendita në vendin e 89-të mbetet relativisht e ulët krahasuar me fqinjët (Serbia 6.15, Mali i Zi 5.75) dhe nën mesataren globale (5.5).

Faktorët frenues: besimi i ulët në institucione dhe korrupsioni i perceptuar, papunësia e të rinjve dhe perspektiva e kufizuar, presioni financiar nga inflacioni 2022–2025 dhe emigracioni që dobëson rrjetin social familjar.

Vlerësimi konvergjent me indekset ndërkombëtare (Ballkani Perëndimor)

VendiAWI 2025HDI 2023SPI 2024Renditje AWIPërputhja
Serbia76.20.80573.81/6✓
Mali i Zi74.80.84472.12/6✓
Shqipëria ★71.20.81068.43/6✓
Maqedonia e Veriut67.30.77865.24/6✓
Bosnja63.10.73861.75/6✓
Kosova58.40.74258.06/6✓

Tabela e plotë — 19 treguesit kryesorë

Treguesi20152024/2025NdryshimVërejtje
HDI (UNDP 2023)0.7760.810PoVery High Human Development, arritje historike
IHDI (rregulluar për pabarazi)0.6700.705Po*Humbje 13.0% nga pabarazia – niveli më i lartë rajonal
Lumturia – WHR (Cantril)4.665.41Po+0.75 pikë; rend 89/140, nën Serbi (6.15)
PBB/frymë (konst. 2015 USD)3,9755,740Po+44.3% real; ende shumë nën mesataren BE (30,000 USD)
Varfëria relative (INSTAT)27.5%19.2%PoUlje 8.3 pp; sistemi social ul vetëm 17 pp (BE ul 36 pp)
AROPE45%40.5%Po*Mbetet >2× mesataren BE (20%); 1.1 milion persona
Privimi material & social35.9%32.8%Po*900,000 qytetarë; ulje e ngadalshme
Koeficienti Gini3329.8PoUlje modeste; informaliteti 30% e shtrembëron
Jetëgjatësia mesatare78.36 vjet79.6 vjetPo+1.24 vjet; COVID e uli temp. në 76–77 vjet (2021–2022)
Vdekshmëria infantile12.5/1k7.1/1kPoUlje 43%; ende mbi mesataren BE (3.5)
HALE – vite të shëndetshme65–66 vjet66.7 vjetPo12–13 vjet me sëmundje kronike, sfidë strukturore
Vitet mesatare shkollimi (MYS)9.3 vjet10.2 vjetPo+0.9 vjet; nën Serbinë (11.6)
Vitet e pritshme shkollimit (EYS)11.8 vjet14.5 vjetPo+2.7 vjet, rritja arsimore më dinamike e dekadës
Regjistrimi tertiar52%64.7%Po+12.7 pp; femrat >70%; papunësia e diplomuarve 20–25%
Qasja në Internet62%85.6%Po+23.6 pp; hendek urban-rural ende i dukshëm
Vrasjet e qëllimshme / 100k2.51.39PoUlje 44%; kriminaliteti i organizuar mbetet sfidë
Barazia gjinore – GII (UNDP)0.200.107PoUlje 46%; rend 35/170, por hendek ekonomik gra mbetet
Ndotja PM2.5 (µg/m³)1814.8Po*Mbetet 3× mbi WHO (5 µg/m³); Tiranë dimër >30

(*) tregon tregues me progres, por me sfida strukturore të konsiderueshme. Mbi 80% e treguesve tregojnë përmirësim të qartë.

4
Mirëqenia ekonomike
PBB, Varfëria, Privimi & Pabarazia sociale

Dekada 2015–2025 shënon ekspansion ekonomik të dukshëm, të mbështetur nga zhvillimi i turizmit, rritja e remitancave (mbi 4-5% të PBB), zgjerimi i ndërtimit dhe integrimi gradual në tregjet evropiane. Megjithatë, progresi mbetet strukturorisht i pabalancuar.

PBB për frymë reale (konstantë 2015 USD)

PBB reale për frymë u rrit nga 3,975 USD (2015) në 5,740 USD (2024), me rritje reale prej 44–48%. Megjithatë, niveli absolut mbetet shumë nën mesataren BE (30,000 USD). COVID-19 shkaktoi rënie 3.3% në 2020, por rimëkëmbja ishte e shpejtë (+8.5% në 2021).

Varfëria, privimi dhe pabarazia — Tabela 2

Treguesi i varfërisë20152024Analiza
Norma rreziku varfërie27.5%19.2%Ulje 8.3 pp, ritëm i ngadalshëm ndaj rritjes PBB (+45%)
Varfëria para transfereve sociale50–55%36.4%Sistemi social ul vetëm 17 pp (BE ul 36 pp)
Varfëria e fëmijëve (<18 vjeç)30–35%22–24%Mbetet e lartë, sfidë strukturore
Varfëria e të moshuarve (65+)35–40%31%Pensionet nën inflacionin real 2022–2024
Varfëria rurale vs urbane38% vs 18%29% vs 14%Hendeku urban-rural mbetet 2:1
Privimi material & social35.9%32.8%Vetëm 3.1 pp ulje në 10 vjet
AROPE45%40.5%Mbi 2× mesataren BE (20.2%); 1.1 milion persona
Koeficienti Gini3329.8I ulët formalisht, fsheh pabarazinë e shërbimeve
Hendeku i rishpërndarjes Sistemi fiskal shqiptar redukton Gini-n me vetëm 20%, krahasuar me 36% mesataren e BE. Kombinimi i strukturës tatimore të sheshtë, evazionit të lartë (33–38%) dhe dobësisë së transfertave sociale krijon "kurth rishpërndarës" strukturor. Inflacioni kumulativ 2022–2024 (25–30%) ka gërryer fuqinë blerëse reale të pensionistëve dhe pagave minimale.
5
Shëndeti dhe Jetëgjatësia
Progres i qartë me sfida strukturore të konsiderueshme

Progresi është real, por i kufizuar nga sfida strukturore. Shpenzimet publike për shëndetësi mbeten shumë të ulëta (3–3.5% e PBB, kundrejt 8–10% mesatares BE).

Treguesit shëndetësorë — Tabela 3

Treguesi shëndetësor20152023–2025Analiza
Jetëgjatësia mesatare78.36 vjet79.6 vjetRitëm i ngadalshëm pas COVID; pritshmëri 80 vjet deri 2030
Jetëgjatësia – femra80.45 vjet81.4 vjetHendeku gjinor femra–meshkuj mbetet 6.5 vjet
Jetëgjatësia – meshkuj76.28 vjet74–75 vjetSjellja risk (duhani, alkooli), kryefaktor hendekut gjinor
Vdekshmëria infantile (IMR)12.5/1k7.1/1kUlje 43%; ende mbi mesataren BE (3.5/1k)
Vdekshmëria neonatale (<28 ditë)8/1k5/1k60–70% e IMR; infrastruktura neonatale mbetet e paadekuat
HALE – Healthy Life Expectancy65–66 vjet66.7 vjet12–13 vjet me sëmundje kronike, sëmundjet kardiovaskulare, diabet
Shpenzime publike shëndetësi2.8% PBB3–3.5% PBBShumë nën mesataren BE (8–10%); sistem i brishtë strukturalisht
Vdekje parakohshme nga PM2.5Nivel i lartëUlje 53.7%Progresi i vetëm mjedisor i matshëm në shëndet (EEA 2025)
Imperativ strukturor Rritja e buxhetit shëndetësor drejt ≥5% PBB deri 2030, me fokus në kujdesin primar, parandalim dhe shëndetin mendor është imperativ. HALE — 12–13 vjet me sëmundje kronike — është sfida e madhe: rritja e jetëgjatësisë nuk shoqërohet gjithmonë me vite më të shëndetshme.
6
Arsimi dhe Kapitali njerëzor
Rritje sasiore, por cilësia mbetet sfidë

Treguesit e arsimit — Tabela 4

Treguesi arsimor20152023–2025Analiza
Vitet mesatare shkollimit (MYS)9.3 vjet10.2 vjet+0.9 vjet; nën Serbinë (11.6 vjet) dhe mesataren rajonale
Vitet e pritshme shkollimit (EYS)11.8 vjet14.5 vjet+2.7 vjet — rritja arsimore më dinamike e dekadës
Regjistrimi tertiar (bruto %)52%64.7%Femrat >70%; papunësia e diplomuarve 20–25%
Shpenzime publike arsim3.0% PBB3–3.5% PBBShumë nën nevojën strukturore; rekomanduese ≥4.5–5% PBB
PISA 2022 – matematikë400 pikë368 pikë ↓Regres relativ; shumë nën mesataren OECD (472 pikë)
PISA 2022 – lexim405 pikë378 pikë ↓Hendeku urban-rural i ndjeshëm; cilësia sfidë
PISA 2022 – shkencë400 pikë376 pikë ↓2–3 vjet mbrapa krahas bashkëmoshatarëve evropianë
Emigracioni arsimor (brain drain)I lartë20,000–30,000/vitKapital njerëzor i humbur sistematikisht
Paradoksi Arsimor "Vite më shumë shkollimi" nuk përkthehen në "aftësi reale" — PISA 2022 100 pikë nën OECD. Brain drain 20,000–30,000 largime/vit — kapital njerëzor i humbur sistematikisht. Papunësia e të diplomuarve (20–25%) — mospërputhje strukturore mes arsimit dhe tregut të punës. Prioriteti duhet të kalojë nga "sasi" në "cilësi dhe mundësi reale".
7
Mirëqenia sociale dhe subjektive
Lumturia, Siguria & Barazia Gjinore

Treguesit social-subjektivë — Tabela 5

Treguesi20152023–2025Analiza
Lumturia – Cantril Ladder (WHR)4.66 (rend 106)5.41 (rend 89)+0.75 pikë (+16%), nën Serbinë (6.15) dhe Malin e Zi (5.75)
Besimi në institucione (Gallup)30%32–35%I ulët strukturalisht; korrupsioni i perceptuar frenon besimin
Vrasjet e qëllimshme / 100k2.51.39Ulje 44%; kriminaliteti i organizuar mbetet sfidë
GII – Pabarazia Gjinore (UNDP)0.20 (rend 70)0.107 (rend 35)Ulje 46%; progres i matshëm në 10 vjet
Gratë në parlament (%)20%35.7%Kuotat elektorale kanë pasur efekt pozitiv të qartë
Gratë në forcën punëtore (%)52%57.8%Progres, por hendek 13 pp me meshkujt (70.9%) mbetet
Emigracioni netoNegativ i lartë20,000–30,000/vitParadoks: redukton kohezionin social, por mbështet me remitanca
Emigracioni — sfidë e kohezionit social Emigracioni neto negativ (20,000–30,000 persona/vit) redukton forcën punëtore aktive, dobëson mbështetjen familjare, humb kapitalin njerëzor të kualifikuar, por njëkohësisht kontribuon me remitanca (4–5% PBB) që mbajnë konsumin. Ky paradoks kërkon politika të sofistikuara, jo vetëm thirrje për kthim.
8
Mjedisi dhe Infrastruktura
Dimensioni më i dobët i AWI — PM2.5 dhe Energjia

Mjedisi mbetet një nga dimensionet më të dobëta të mirëqenies në Shqipëri, pavarësisht përmirësimeve në infrastrukturën dixhitale.

Treguesit mjedisorë dhe infrastrukturorë — Tabela 6

Treguesi20152024–2025Analiza
Qasja në internet (%)62%85.6%Rritje e shpejtë +23.6 pp; hendek rural (shpejtësi dhe kosto)
Penetrimi broadband fiks25%40%Zgjerim i qëndrueshëm, por nën standardin BE
Ujë i sigurt i menaxhuar85%90–92%Projekt WB P170891 (75 mln USD); cilësia e ujit sfidë
Kanalizim i sigurt60%70%Zonat rurale malore mbeten pa mbulim adekuat
Ndotja PM2.5 (mesatare vjetore)18 µg/m³14.8 µg/m³2.9–3.3× mbi standardin WHO (5 µg/m³); Tiranë >30 dimër
Energjia rinovueshme (% totale)98% hidro88% hidro, 10% solar/erëSistem i brishtë ndaj thatësirave; diversifikim i ngadalshëm
Emetime CO2 për frymë1.8 t/frymë1.5 t/frymëUlje e moderuar; transporti urban rrit emetimet
Sipërfaqja gjelbër urbane (Tiranë)<5 m²/banorë7 m²/banorëNën normën BE (15 m²/banorë); presion urbanizimi i lartë
Mjedisi është sfida e pazgjidhur e mirëqenies Shqipëria ka ndër potencialet më të larta të rinovueshme në Evropë (diell, erë, hidro), por i shfrytëzon ato në mënyrën më pak të diversifikuar. Kostoja mjedisore e ndotjes PM2.5 me vdekje të parakohshme, sëmundje respiratore, reduktim produktiviteti nuk llogaritet në PBB, duke e bërë rritjen ekonomike artificialisht të lartë. Tranzicioni energjetik (solar + erë ≥30% deri 2030) dhe planet lokale për cilësinë e ajrit janë imperativa ekonomike, jo vetëm ekologjike. Ndikimet shëndetësore nga PM2.5 vlerësohen në 80–120 mln USD/vit.
9
Benchmarking Rajonal dhe Ndërkombëtar
Shqipëria vs Ballkani Perëndimor & vendet aspiracionale

Krahasimi me grupin peer (Ballkani Perëndimor) dhe grupin aspiracional (Bullgaria, Rumania) ofron kontekstin e nevojshëm për vlerësim realist.

Forca relative e Shqipërisë është barazia gjinore (GII rend 35 globalisht, mbi Serbinë dhe Maqedoninë e Veriut), ndërkohë që PBB/frymë dhe lumturia subjektive mbeten fushat me hendekun më të madh rajonal.

Efikasiteti rishpërndarës — Krahasim ndërkombëtar

VendiGini para-fiskalGini pas-fiskalReduktim GiniReduktim relativRaporti efikasiteti
Greqia49.831.418.436.9%0.83
Serbia42.829.813.030.4%0.88
Mali i Zi44.231.612.628.5%0.83
Maqedonia e Veriut43.133.29.923.0%0.85
Shqipëria ★42.129.812.329.2%0.96
Bullgaria (BE)46.238.47.816.9%0.60
Rumania (BE)47.133.513.628.9%0.96
BE-27 mesatare47.630.417.236.1%1.44
Mësimi kryesor nga benchmarking Serbia (HDI 0.805) arrin IHDI gap vetëm 7.3%, gati gjysmën e Shqipërisë (13.0%), me PBB/frymë të ngjashme. Differenca strukturore kyçe: sistemi fiskal serb redukton pabarazinë me 28–30% kundrejt 20% shqiptar. Problemi i Shqipërisë nuk është niveli i zhvillimit, por arkitektura rishpërndarëse e këtij zhvillimi.

Vlerësimi Final — Kriteret metodologjike AWI

K1 ✅ PLOTËSOHET

Mbi 80% e treguesve tregojnë përmirësim të qartë dhe të matshëm.

K2 ✅ PLOTËSOHET

AWI (+35.9%), HDI (+4.4%), IHDI (+5.2%) tregojnë rritje statistikisht pozitive.

K3 ✅ PLOTËSOHET

13 nga 17 treguesit — përmirësime të vazhdueshme në ≥2 periudha radhazi.

K4 ⚠️ PJESËRISHT

IHDI gap 13.0% i lartë; AROPE 40.5%; privimi 32.8% — ulje vetëm 3.1 pp.

Shqipëria është futur në "kurthin e mirëqenies së mesme" — rritja ekonomike ka rezistencë relative, por nuk përkthehet në përmirësim të gjerë dhe të qëndrueshëm.

Po, jetohet më mirë —
por jo për të gjithë, jo në mënyrë të barabartë
dhe ende jo në mënyrë të qëndrueshme.
11
Propozime të Politikave (2026–2030)
Pesë ndërhyrje prioritare komplementare
1
Indeksim real automatik i të ardhurave sociale
Pension mesatar → 40,000 lekë; indeksim 5–6% vjetor lidhur me inflacionin real të shportës vulnerabël; indeksim i pagës minimale çdo 2 vjet.
💰 85–110 mld lekë ⏱ Qershor 2026 👥 280k pensionistë

📈 Varfëria e të moshuarve 31% → ≤18%

2
Reformë fiskale progresive + luftë ndaj evazionit
Ndikimi rishpërndarës fiskal 20% → ≥30%; tatim progresiv mbi pasuri >50 mln lekë; ulje informaliteti 30% → <20%.
💰 Fitim neto 120–180 mld ALL/vit ⏱ Korrik 2026

📈 IHDI gap 13% → ≤10%

3
Program i balancuar zhvillimi rajonal rural
Ulje hendekut urban-rural 30%; infrastruktura bazë + dixhitalizim rural; inkubatorë biznesi në 12 qarqe.
💰 180–220 mld (EU IPA) ⏱ 2026–2030

📈 Varfëria rurale 29% → ≤22%; 25k vende pune

4
Rritje investimesh — Shëndetësi dhe Arsim
Shëndetësi ≥5% PBB; arsim ≥4.5–5% PBB; arsim dual/profesional; program shëndet mendor.
💰 320–380 mld (rialokim + BE) ⏱ 2026–2030

📈 HALE +2 vite; PISA +20 pikë

5
Tranzicion energjetik dhe mjedisor
Renewables (solar + erë) ≥30% deri 2030; plan lokal për PM2.5 në Tiranë dhe qytetet e mëdha.
💰 450–520 mld (publik-privat + BE) ⏱ 2026–2030

📈 Kursime 80–120 mln USD/vit; PM2.5 −30%

Logjika e vetë-financimit: Reforma 2 financon të gjitha reformat R2 gjeneron ≥150 miliardë ALL të ardhura shtesë vjetore deri 2028, duke financuar plotësisht R1 (17–22 mld ALL/vit). Kjo e bën S1 (R1+R2) pothuajse të vetë-financueshëm deri 2028 — pa nevojë për hua të reja apo rialokime nga programet ekzistuese.
12
Analiza e Incidencës Fiskale
Kush përfiton nga shpenzimi publik? · Kuadri CEQ

Incidenca e përfitimeve sipas kuintileve — Indeksi Kakwani

Kategoria shpenzimit (% GDP)K1 Të varfëritK2K3K4K5 Të pasuritKakwaniVlerësimi
Ndihma Ekonomike — 0.4%42291694+0.38Për të varfërit
Përfitime paaftësie — 0.3%312622138+0.17Për të varfërit
Kujdesi primar shëndetësor — 0.8%2221202017+0.06Neutral
Shërbime spitalore — 1.1%1719212221−0.04Gati-neutral
Pensionet kontributive — 5.2%1319222422−0.11Regresiv
Arsimi parësor+mesëm — 1.8%2422211914+0.12Për të varfërit
Arsimi i lartë — 0.7%814202830−0.28Regresiv
Infrastruktura rrugore — 1.2%1115192431−0.22Urbane
Subvencionet energjitike — 0.3%1416192328−0.16Regresiv
TOTAL SHPENZIMI PUBLIK1920212119+0.04Dobët për të varfërit

Pozicioni neto fiskal sipas kuintileve

KomponentiK1 Të varfëritK2K3K4K5 Të pasurit
Të ardhurat para-fiskale (ALL/muj)8,20018,40030,10046,80098,500
Totali taksave të paguara (ALL/muj)1,5494,3429,51216,80139,006
Totali përfitimeve marrë (ALL/muj)6,8407,2007,4207,6206,940
Pozicioni neto fiskal (ALL/muj)★ +5,291★ +2,858▼ −2,092▼ −9,181▼ −32,066
Pozicioni neto si % të ardhurave+64.5%+15.5%▼ −6.9%▼ −19.6%▼ −32.5%
Boshllëku kritik i grupit K2 (+15.5%) Afër 580,000 të rritur të grupit K2 marrin vetëm +15.5% boost neto fiskal — shumë nën standardin BE (+25–35%). Ky grup është mbi pragun e Ndihmës Ekonomike por nën nivelin ku pensionet, subvencionet e arsimit të lartë dhe përfitimet e punësimit formal bëhen të arritshme. Kjo "zonë fiskale e vdekur" shpjegon ngurosjen e AROPE në 40.5% pavarësisht rritjes PBB +45%.
13
Skenarët fiskalë (2026–2030)
Gama e rezultateve të kuantifikuara · Katër skenarë
S0 — Pa reformë strukturore
74.1

Vetëm rritja bazë; pa reformë fiskale apo sociale

Gini 2030: 29.1 | AROPE: 38.9%

S1 — Fiskal i parë (R1+R2)
76.8

Indeksim pensionesh + PIT progresive + formalizim

Gini 2030: 27.1 | AROPE: 35.2%

S2 — Paketë sociale e plotë (R1–R4)
79.2

S1 + Zhvillim rural + Shëndetësi/Arsim

Gini 2030: 25.9 | AROPE: 31.8%

S3 — Paketë e plotë (R1–R5) ★
81.4

S2 + Tranzicion energjetik

Gini 2030: 25.2 | AROPE: 29.4%

Kosto e mosreformimit vs Kosto e reformës

Kategoria e kostos së mosveprimitKosto vjetore (€M)2026–2030 total (€M)Raporti përfitim/kosto
Humbjet shëndetësore PM2.580–120400–6004.5–5.8×
Humbja kapital njerëzor brain drain280–3801,400–1,9003.7–5.0×
Të ardhura tatimore të parrealzuara (evazioni)150–220750–1,10010–18×
Ekspozimi energjetik (tronditja thatësirë)36–64180–3203–5×
Kosto sociale AROPE + produktivitet i humbur44–76220–3802.8–3.5×
TOTALI kosto mosveprimit590–8602,950–4,3005.6–8.1×
TOTALI kosto reformimit (S3)440–530——
Kuadri i investimit: reformat kushtojnë €440–530M/vit, mosreformimi kushton €590–860M/vit Shqipëria aktualisht shpenzon €590–860M vjetore në kosto të atribueshme mosveprimit strukturor — humbje shëndetësore, të ardhura të parrealzuara dhe erozion kapital njerëzor — pa i regjistruar si linja buxhetore. Nuk mund të përballojmë të mos reformojmë.